مشكلات اجتماعى راه صحيحى نشان نمىدهند .
عقل سليم و انديشهء درست حكم مىكند كه حقيقت هر چند تلخ باشد به آن تسليم شويم . بنابراين بايد گفت ، تحقق دادن به مقاصد و هدفها استفاده از روشها و شيوههاى عملى عبارت از اين نيست كه ما مبادى خاصى را در نظر بگيريم كه قابل تطبيق و انطباق بر عمل نباشد ! در اين صورت به جاى ناديده گرفتن واقعيات بايد از آن استفاده كرد .
اگر به طورى كه به نظر من مىرسد معتقد شويم كه هندوستان يك آسياى كوچك است پس ناگزيريم كه وحدت ملى آن را بر اين اساس پايهگذارى كنيم ، زيرا در اجتماع هند جزيى وجود دارد كه از لحاظ تمدن و تربيت شبيه ملّتهاى شرقى است ؛ ولى افراد جزء ديگر آن به اسلوب سكنهء آسياى ميانه و آسياى غربى زندگى مىكنند ! بنابراين بايد از همهء اين تناقضهايى كه در طول اعصار و قرون متمادى موجب برافروختن شعلهء جنگهاى خونين بوده است خود را بر كنار نگاه داريم . ضمناً بايد به اين مسأله توجّه داشت كه حل مشكل هند ، يعنى حل مشكل همهء آسيا .
براى من بسى اسفآور است كه ملاحظه مىكنم همهء مساعى و كوششهاى ما مسلمانان كه به قصد تعاون و همكارى و اتحاد صورت گرفته بىنتيجه مانده است !
بايد پرسيد : منشأ اين همه ناكامى چيست ؟
تنها پاسخ اين پرسش اين است كه هيچ دستهاى به دستهء ديگر اعتماد ندارد و هر دستهاى در ته دل مىكوشد تا بر دستهء ديگر چيره شود ! ولى من با صراحت اعلان مىكنم كه اگر مطالب و مقاصد مسلمانان پذيرفته شود به طورى كه بتوانند مجتمع و فرهنگ و تاريخ و تمدن پرمايه و ثمربخش خود را زنده كنند به هيچ وجه از ابراز
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 547
مساهمون: أحمد أمين
ص٥٤٧