پدرش نبوده است . هر چند مطالعات دقيق و پردامنه و تفكرات عميق و اصيل بعدى اقبال ، اين آثار را تحتالشعاع خود قرار داد ، معذلك اين سوابق در نهاد اقبال تأثير بسزايى داشته است . اقبال در تمام دوران زندگى با دقت و تأمل خاصى به تحقيق مسائل مذهبى پرداخته است و همين تحقيق دقيق و مطالعات دقيق او موجب شد كه در اينباره داراى فكرى اصيل شود ، و مطالعات او براى همهء علاقمندان علوم دينى اهمّيّت قابل ملاحظهاى احراز كرده است .
تحقيقات متكلمان سابق اصل استدلال و تعقل را در اسلام پايهگذارى كرد ، گو اينكه همين عمل در نتيجهء مطالعه فلسفهء يونان توسط محققان مسلمان در حكم ضربتى بر پيكر اسلام بود . ولى بدبختانه ، تمايلات ارتجاعى اندكى بعد جلوهگر شد و رشد فكرى اسلام در هندوستان تقريباً از پانصد سال قبل دچار وقفه شد تا اينكه شاه ولىاللَّه دهلوى ، محقق معروف مذهبى ظهور كرد . مساعى عميق و مردانهء شاه ولىاللَّه براى پايهگذارى سبك استدلال و تعقل فكر دينى در اسلام ، تا حدى به وسيلهء فرزندان و احفاد وى محفوظ ماند ولى از آن تاريخ به بعد تا زمان سيّد احمدخان ، رهبر بزرگ مسلمانان شبه قارهء هند و پاكستان سعى و كوششى در اين طريق مبذول نشد و وقتى كه نوبت به اين مرد رسيد ، اين وظيفه را عهدهدار شد .
بدبختانه چون سيّد احمدخان اطلاع و احاطهء كاملى بر افكار غربى و علوم طبيعى نداشت ، براى اجراى وظيفهء بزرگى كه بر عهده گرفته بود به قدر كفايت دستش باز نبود معذلك عملى را كه سيّد احمدخان بر عهده گرفت درخور مدح و تكريم است . به هر حال پيشرفتهاى حاصلهء قرن حاضر در علوم طبيعى ، عمل احياى فكر دينى را در اسلام الزامآور كرد .
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 379
مساهمون: أحمد أمين
ص٣٧٩