امور اجتماعى به اين مذلت و مسكنت افتاده و راه اصلاح منحصر در نشر معارف و تغيير رژيم حكومت استبدادى و خودسرى است » .
رجال غيور و پرشورى كه سلسله جنبان اين نهضت بودند ، با شهامت و فداكارى بىنظيرى ، افكار مسلمانان خوابيده و عقب افتاده را تكان دادند و رستاخيز فرهنگى و سياسى در ميان مسلمين شروع شد و به تعبير رايج دوران رنسانس اسلام آغاز شد .
در اين مرحلهء حساس تاريخى ، جنگ بين قديم و جديد كه از سنن لايتغير جهان آفرينش است ، در ميان دو طبقهء متجدد و محافظهكار به صورت شديد و عنيفى جلوهگر شد .
طبقهء متجدد كه از فرسودگى عادات و رسوم و آداب و تقاليد كهنه به ستوه آمده بود و به غوغاى زندگى عالم جديد توجّه داشت ، با حدّت و شدت مىكوشيد تا موانع را بردارد ، راه زندگى را صاف و هموار كند ، و در سايهء تجدد به دوران جمود و ذلت و مسكنت پايان دهد .
طرفداران شيوهء كهن ، در نتيجهء علاقه به مأنوسات قديم و به حكم تعصب ، هر نوع فكر تازه و عمل جديدى را تخطئه كرده و با سرسختى هر چه تمامتر به منظور معارضه با هواخواهان سبك جديد و اسلوب تازه صفآرايى كرده و به مقاومت پرداختند . طبيعى است كه اين سرسختى بر نيروى معارضه و كشمكش افزود . در چنين جريانى بديهى است كه دو معناى ناستودهء افراط و تفريط جلوهگر مىشود و طريق همفكرى و همكارى را مسدود مىكند و بالملازمه تخاصم ، كه محصول مستقيم سوء تفاهم است ، جايگزين تعاون و تعاضد مىشود و راه وصول به مقصود را به روى رهروان طريق مسدود مىكند ؛ و چه بسا كه در چنين هنگامهاى اصلاح طلبان
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 212
مساهمون: أحمد أمين
ص٢١٢