مكتب فكرى او ، در اذهان رجال متفكر و انقلابيون مصر ، اثرات عميق و سازندهاى گذاشت كه نظيرى بر آن سراغ نداريم .
« اين مصلح مبتكر يا پيشاهنگ اصلاح طلبان ، براى اصحاب و پيروانش ، كتابهاى پرحجمى از خود به يادگار نگذاشت ولى اين افراد كسانى بودند كه مسحور و شيفتهء طرز تفكر و صراحت بيان و قدرت استدلال او شده بودند . وضع او عيناً وضع « سقراط » بود ، زيرا « سقراط » كتاب معين و مشخصى تأليف نكرد ، ولى در تاريخ انسانيت هزار ساله از او باقى مانده است و در برابر همهء اين رسالهها يا كتابهاى جاويد ، چهرهء شاگرد وى يعنى « افلاطون » مىدرخشد .
« در حلقهء درس يا مكتب افغانى بود كه رفيق و همكارش « امام شيخ محمد عبده » در جهان اسلام و عرب ظهور كرد . او كسى بود كه جهان عربيت را از حريت فكر و آزادى روح و وجدانش ، در زمينهء ديانت و سياست و فرهنگ ، پرآوازه كرد و سراسر شرق و غرب به وسيلهء مطبوعات و انتشارات و بر اثر اهتمام و تأييد دولتهاى عربى - به فكر و دعوت وى لبيك گفتند - به ويژه مصر ، در دوران اين بزرگمرد ، بر اثر انتشار افكار بلند او ، و در نتيجهء فعّاليّت مريدان وى ، به اصالت و ارزش نقش او ، در رستاخيز ملى مصر و اصلاحات دينى بر اساس تطور اجتماعى - اعتراف كرد ، و همو بود كه باب اجتهاد را كه صاحبان انديشهء سردرگم و پيچيده و پاسداران تعصب ناپسند آن را قفل كرده بودند ، گشود .
« بارى همهء كسانى كه زمام نهضت جديد مصر را در دست گرفتند و به وسيلهء مبارزه و جهاد مستمر ، بناى نهضت ملى را پايه گذارى كردند و در عداد زعما و رهبران آزادى و ملى شناخته شدند - از قبيل محمد
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 138
مساهمون: أحمد أمين
ص١٣٨