مطلب اشكال نموده كه « اين قول ضعيف است چون اگر چنين باشد ، بايد در الفاظ مشترك جمع مىگرديد و حال آنكه اين كتابها در بسيارى جاها ، لفظى كه معنايش واحد است ، ذكر مىشود . » « 1 »
وجوه و نظاير را از معجزات قرآن برشمردهاند ؛ يعنى يك واژه چنان در بافتهاى مستحكم و نفوذ ناپذير قرآن جاى گرفته است كه باوجود شباهت در لفظ و حركات در هر بافت زبانى معنايى غير از معناى نخست دارد . لذا آن را يكى از فروع تفسير مىنامند .
نخستين بار شخصى به نام مقاتل بن سليمان اين روش را در تفسير وارد نموده است . روش وجوه و نظاير عبارت است از : « تدوين صورتى از نظاير آيات قرآنى براى تعيين وجوه الفاظ ؛ يعنى معانى مختلفى كه يك لفظ در سراسر قرآن در بر دارد . » « 2 » اين روش عبارت است از شمارش دقيق همهء جزئيات معنايىاى كه يك كلمه برحسب سياقهاى مختلف به خود مىگيرد . اين روش مقتضى دو تذكر است :
1 - روش وجوه و نظاير ، در حقيقت مسألهء ترجمه بهطور كلى و ترجمهء قرآن بهطور اخض را مطرح مىكند . مسأله اين است كه آيا در ترجمهء يك متن بايد يك كلمه را همواره با يك معادل تغييرناپذير ترجمه كرد يا خير .
2 - سياق يا بافت سخن معناى كلمات را روشن مىكند ؛ بى آنكه مفسّر چيزى از خود بر آن بيفزايد « 3 » .
نزد قرآن پژوهان ، فهم واژگان قرآن ، شرح مفردات آن و يافتن غرايب آن بيش از ساير علوم اهميّت دارد . سيوطى به نقل از مقاتل حديثى را آورده است كه : « كسى به كمال فقه نرسد مگر اينكه براى قرآن وجوه زيادى ببيند . » « 4 »
مراد اين است كه در يك لفظ معانى متعددى را احتمال دهد ، در صورتى كه
هامش
( 1 ) - سيوطى : الاتقان فى علوم القرآن ، تحقيق محمد ابو الفضل ابراهيم ، منشورات رضى ، ج 1367 ، ج 1 ، ص 144
( 2 ) - پل نويا : تفسير قرآنى و زبان عرفانى ، ترجمهء اسماعيل سعادت ، مركز نشر دانشگاهى ، چاپ اول 1373 ، ص 89 .
( 3 ) - همان ، ص 96 .
( 4 ) - الاتقان فى علوم القرآن ، ص 144 .