فراوان رواج يافت ، شايد اشتهار نام « المشكل » به گسترش مفهوم مشكل بازمىگردد تا دربردارندهء انواع مسائل متفاوتى باشد كه كتابهاى اين دانش و راههاى بررسى متضادها شامل آن هستند .
اختلاف در اسمهايى كه بر اين موضوع اطلاق شده است ، تنها يك امر ظاهرى است كه عبارت ابن قتيبه در مشكل القرآن « 1 » دال بر اين مطلب است كه مىگويد : « أصل تشابه ، يعنى اينكه لفظى در ظاهر شبيه لفظى باشد ولى در معنا با هم متفاوت . خداوند در توصيف ميوهء بهشت مىفرمايد :
« وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً »
« 2 » . يعنى شكل ظاهرشان يكى است ولى مزهشان متفاوت . فرمود :
« تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ »
« 3 » ، يعنى برخى از دلها در كفر و قساوت به هم شبيه هستند .
گفته مىشود : اشتبه علىّ الامر يعنى هرگاه كه با چيز ديگر شبيه باشد و تقريبا فرقى بين آنها نيست . و « شبّهت علىّ يعنى هرگاه حق را با باطل اشتباه كنى . به آدمهاى ماهر و زبردست هم گفته مىشود : « اصحاب الشبه » ، هرچند كه حيرت از باب شباهت با ديگرى رخ نمىدهد ؛ مگر به حروف مقطعه اوايل سورهها ، متشابه گفته نمىشود و حال آنكه شك و مشكل در آن به خاطر شباهت با كلمات ديگر نيست ؟ مشكل هم مثل متشابه است ؛ بدان جهت مشكل گفته مىشود ، چون داخل در شكل چيزهاى ديگر مىشود ، لذا شبيه او مىگردد . آنگاه به هرچه كه مبهم باشد ، مشكل گفته مىشود هرچند كه ابهام آن از اين جهت نباشد .
حدّ مشترك ميان دو كلمهء « متشابه » و « مشكل » همان اشتباه كردن است . سپس نوعى « انتقال » يا « انتقال معنايى » رخ داده است و بر هرچه كه مبهم يا موجب اشتباه مىشود به واسطهء گسترش دلالت از أصل وضع آن ، اطلاق مىگردد .
هامش
رسيد و در قاهره از دنيا رفت . به منصب قضاوت هم رسيد و در 660 ه . از دنيا رفت . آثارش عبارتند از : الفوائد ، قواعد الأحكام ، قواعد الشريعة و الفتاوى ، ر . ك : الأعلام ، ج 4 ، ص 21 .
( 1 ) - ابن قتيبه ، مشكل القرآن ، ص 102 .
( 2 ) - بقره ( 2 ) ، آيهء 25 : و مانند آن [ نعمتها ] به ايشان داده شود .
( 3 ) - همان ، آيهء 118 : دلها [ و افكار ] شان به هم مىماند .