فرشتهء الهامكننده و القاكنندهء حقايق بر روى صفحهء مغز يا نفس بهواسطهء مداد فيض الهى . هركسى كه ظاهر محسوس ، وى را از باطن پنهانى پوشيده دارد و از ترازو تنها دو كفهء آن را ببيند و از مقايسهء دو جهان و مطابقت دو نشئهء خبرى نداشته باشد ، نمىتواند وجود كتابهاى الهى نازل شده بر پيامبرانش را تصديقى عرفانى و ايمانى نمايد و حتّى نمىتواند تصديقى زبانى يا تقليدى نمايد ؛ هرچند چيزى از اين دو نوع تصديق ( زبانى - تقليدى ) فايدهاى ندارد و از شناخت صحيفههاى انسانها در قيامت هم محروم مىشود .
اين چنين است تفاوت ميان كتاب ابرار و اخيار و كتاب گناهكاران و اشرار ، كه در قرآن به آن اشاره شده است :
إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ
« 1 » ؛
وَ ما أَدْراكَ ما سِجِّينٌ
« 2 » ؛ و آيهء
إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ وَ ما أَدْراكَ ما عِلِّيُّونَ كِتابٌ مَرْقُومٌ يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ
« 3 » . سلطان محمّد گنابادى كلام دقيقى در اين باب دارد ، مىگويد : « لفظ كتاب مصدر است و بر چيزى اطلاق مىشود كه بتواند ، نقش بپذيرد ، مثل صورتهاى نقش بسته در مواد يا به صورت الفاظ نوشته شده در چيز ديگر و يا بر صورت نقشپذير و يا آنچه كه صورتها در آن ، به اعتبار نقشپذيرى صورتها در آن ، ترسيم مىشوند . الفاظ وضع شده براى پذيرش صورتها در كتابها و صورتهاى مكتوب و كتابهايى كه صورتها در آن نقش شدهاند ، كتاب ناميده مىشود . صورتهاى طبيعى نقش بسته در آن هم كتاب ناميده مىشود ؛ و نفوس حيوانى و انسانى و فلكى هم كتاب هستند . و نفوس متعلّق به جسمهاى مثالى و اجسام مثالى كتاب هستند ، و صورتهاى علمى حاصل در نفسهاى دانى يا عالى و خود آن نفسها از حيث حصول علوم در آن ، كتابند . رذايل و خصلتهاى حاصل در نفس و خود آن نفسها از حيث حصول اخلاق در آن ، كتاب هستند و علوم فيضان گرفته بر عقلها و خود عقلها كتابند . اسماى الهى و لوازم ظاهرى آن در مقام و احديّت و فيض منبسط ، كه محلّ ظهور اسماء و صفاتند ، كتاب مىباشند و تعيّنات امكانى و
هامش
( 1 ) - مطفّفين ( 83 ) آيهء 7 : نه چنين است [ كه مىپندارند ] كه كارنامهء بدكاران در « سجّين » است .
( 2 ) - همان ، آيهء 8 : و تو چه دانى كه « سجّين » چيست ؟
( 3 ) - همان ، آيات 18 تا 21 : در حقيقت ، كتاب نيكان در « علّيون » است و تو چه دانى كه « علّيون » چيست ؟ كتابى است نوشته شده ، مقرّبان آن را مشاهده خواهند كرد .