به هر شكلى كه براى يك فرد و يا يك جامعه امكان داشته باشد ، چه به صورت صلح و سازش ، و يا به جنگ و پيكار . گرچه روشنترين و بارزترين نمونهاش همان برخورد مسلحانه مسلمين با كفّار مىباشد .
( 1 ) و امّا امر به معروف و نهى از منكر ؛ زمينه و قلمرو آن اقدامات اصلاحى در جامعه اسلامى با حفظ و نگهدارى اصل عقيده اسلامى است ، كه مىبايست اسلام را از دستبردهاى انحراف و بدعت ، و جامعه اسلامى را از انحراف و تفرقه و شيوع فحشا و منكرات حفظ كرد .
( 2 ) شرايط امر به معروف و نهى از منكر بسيار است ، كه مىشود همه را در دو بخش مهم خلاصه كرد :
اوّل : دانستن و شناختن معروف و منكر ؛ كه اگر كسى حكم شرعى را ندانست ، و يا اينكه احراز نكرد كه كار و عمل يك شخص گناه و معصيت است ، بر او لازم نيست كه امر به معروف و نهى از منكر بكند .
دوم : احتمال تأثير در فرد ديگر را بدهد ؛ كه اگر چنين احتمالى را نداد ، لازم نيست كه امر به معروف و نهى از منكر بكند ، تا چه رسد به جايى كه احتمال درگيرى و زيان ديدن را بدهد .
( 3 ) در اين مورد روايتى از حضرت صادق - عليه السّلام - وارد شده است كه از آن حضرت درباره امر به معروف و نهى از منكر سؤال شده كه : آيا بر عموم مردم واجب است ؟ حضرت فرمودند : نه . گفته شد : چرا ؟ فرمودند :
« اين وظيفه ، بر عهدهء آن انسان نيرومند و مطاعى است ، كه از معروف و منكر آگاهى داشته باشد ، نه بر آن شخص ناتوانى كه نمىداند از كجا به كجا مىرود و ممكن است از حق به باطل راه پيدا كند . و دليل بر اين مطلب فرمايش خداوند است در قرآن مجيد كه مىفرمايد :
وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ
: « و بايد از شما گروهى باشد كه به خير و نيكى دعوت كرده و بخوانند و به معروف و شايسته فرمان دهند و از منكر و ناشايسته بازدارند . »
پس اين وظيفه ، يك وظيفه مخصوص به بعضى افراد است ، نه براى