( 1 ) 5 ) شيخ صدوق در كمال الدين از حضرت صادق - عليه السلام - روايت كرده است :
« همانا به خدا سوگند ، امام شما براى مدتى از ديدگان شما پنهان مىشود و شما در اين دوره در بوته آزمايش قرار خواهيد گرفت ، تا آنجا كه گفته مىشود : مرده است يا نابود شده و يا در كدام درّه بسر مىبرد ! ؟
در حالى كه چشمهاى مؤمنين براى او اشكبار است . » « 48 »
( 2 ) 6 ) ثقه الاسلام محمد بن يعقوب كلينى نيز در كتاب كافى در اين باره روايات متعددى را تحت عنوان « باب فى الغيبه » آورده است .
واضح و روشن است كه تمام اين امور در برنامهريزى كلّى الهى براى آزمايش و امتحان بندگان و مؤمنان مندرج و پيشبينى شده است زيرا طول عمر بيشتر از اندازه معمول و طبيعى ، خود يكى از موجبات شك و ترديد براى مردم است ، كه اگر دليل قطعى بر بقاى حضرت بقية اللّه نبود و براى ما ثابت نشده بود كه خداوند متعال براى تحقق هدف نهايى خود اين برنامه را تنظيم كرده است كه آن حضرت عمرى طولانى داشته باشد ، شك و ترديد در بقاى حضرت چندان بىمورد نبود . و لذا كسى كه در اصل مذكور دچار ترديد باشد ، و يا به ماديگرائى گرايش داشته باشد ، بقا و غيبت حضرت مهدى - عليه السلام - براى او محلّ تأمّل و ترديد خواهد بود .
( 3 ) و به هر حال ، گرچه ما نمىتوانيم به تمام معتقدان و مدعيان مسائل گوناگونى كه در روايات درباره حضرت مطرح شده دست پيدا كنيم و همه آنان را شناسائى نماييم ، ولى در هر حال اختلاف مردم دربارهء آن حضرت در خلال دوران غيبت كبرى عملا تحقق يافته است .
و امّا آن موارد اختلاف كه در روايات آمده است . چهار نظريّه مىباشد :
قول اوّل : آن حضرت متولّد نشده است ؛ مقصود از اين كلمه آن است كه حضرت عسكرى از دنيا رفت و فرزندى از او باقى نماند . در تاريخ غيبت صغرى
هامش
( 48 ) كمال الدين / 35 .