به دنبالش بود سررسيد ، و بر فراز كوه به تعقيبش پرداخت و چون به او رسيد ، او را گرفت و همان جا بكشت . به اين مناسبت آن گذر گاه را از آن تاريخ گذر گاه عسل نام نهادند ، و سپاهيان اسلام ، با توجه به نتيجه اى كه عسل در اين گذر گاه داده است گفتند : و خداى را سپاهيانى از عسل است !
از سوى ديگر فراريان لشكر ايران شتابان خود را به همدان رسانيدند ، و مسلمانان كه در تعقيب آنها بودند ، همدان را در محاصرهء خود گرفتند و نواحى مختلف آن جا را به تصرف در آوردند اهالى همدان چون چنين ديدند و دريافتند كه از عهدهء سپاه اسلام بر نخواهند آمد ناگزير امان خواستند كه مورد قبول قرار گرفت و به آنها امان دادند .
چون خبر تسليم و سقوط همدان به اهالى ماهان رسيد ، و اطلاع يافتند كه نعيم بن مقرن ، و قعقاع بن عمرو در همدان فرود آمده اند ، اهالى ماهان نيز به اهالى همدان تأسى جستند و پيش از آن كه مسلمانان بر دروازهء آنان در آيند ، از آنها امان خواستند ، كه به آنها نيز امان داده شد و ذيل امان نامه اى را كه براى اهالى ماهان نوشتند ، قعقاع بن عمرو تميمى تأييد و گواهى فرموده است . و اين فتح ، يعنى فتح نهاوند ، فتح الفتوح ناميده شد .
سنجش روايت سيف با روايت ديگران
اين خلاصه اى است از آنجه كه طبرى از قول سيف در مورد فتح نهاوند روايت كرده است و ديگر تاريخ نويسانى كه بعد از طبرى امده اند « 1 » ، همين مطالب را
هامش
( 1 ) . مقصود ما از ديگر تاريخ نويسان ما به خصوص ابن اثير ، و ابن كثير ، و ابن خلدون مىباشند ، كه در جاى خود ، به خصوص عين گفتهء ايشان را كه دلالت بر اخذ تمام مطالب كتابشان از طبرى دارد آورده ايم . و ما آن جا كه از مصادر كتاب خود سخن به ميان خواهيم آورد ، شماره صفحهء كتاب ايشان را در هر مورد جدا گانه ارائه خواهيم داد تا مراجعه به انها براى طالبين و محققين آسان باشد .