وجوب فيضان ازو خواهد بود « 1 » وبچه وجه گفتيد كه اين صورت بيكى از دو وجه واقع است « 2 » ؟ .
وامّا در مورد استدلال طايفه ديگر بايد گفت كه خلاف بسيارى از حكومتهاى حسى از راه ادلهء عقلية ثابت شده است ، مانند اجرام كواكب كه حسّ آدمي بكوچكى مقادير آنها حكم مىكند وعقل خلاف آن را ثابت مىكند .
وامّا اينكه گفتند كه أطراف وجوانب از يكديگر متمايزاند درست است ، لكن اين تمايزهاى جوانب واقع در همين جسم محيطى است كه محيط به حسّس وإشارات ما است .
وبر آنهاست كه اثبات كنند كه شامل خارج اين عالم هم مىشود مگر اينكه بفرض باشد « 3 » . واز كجا شناختيد ودانستيد كه اين فرض درست است ؟ وشايد كه كاذب ومحال باشد .
امّا در مورد صحت غريزه كه گفتند ، بايد گفت اگر منظور غريزهء وهم است كه تابع حكم حسّس است ، مسلّم است لكن صحت آن واجب نيست زيرا در علوم رياضى ثابت شده است كه بسيارى از احكام حسّس ووهم نادرست است همانطور كه در مورد اجرام فلكى بيان شد وهمين طور در بسيارى از اشكال هندسي « 4 » . واگر منظور غريزه عقلي است ، قبول نداريم كه چنين باشد ووى بايد ثابت كند كه اين حكم ناشى از غريزه عقل است نه وهم وحسّس ونه مخلوطى از عقل ووهمى كه تابع حس است وبلكه عكس
هامش
( 1 ) - يعنى منظور أزين عبارت كه ممكن در ازليات واجب است اين است كه اگر فاعل فيض متحقق باشد صرف امكان خاص أو ايجاب مىكند كه افاضه فيض از فاعل واجب باشد .
( 2 ) - درحالىكه امكان أعم از وقوع است ممكن است چيزى . ممكن باشد لكن فاعل مرجح وجود آن تحقق پيدا نكند وهيچگاه واقع نگردد .
( 3 ) - كه فرض غير امر واقعي است .
( 4 ) - كه حكم حس ووهم نادرست است : مثلث را مربع مىبيند وغيره .