وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ
. « 1 » و اين پنج ستارهء ديگر يكى زحل است ، و ديگرى مشترى ، و سهام مريخ ، و چهارم عطارد ، و پنجم زهره . و خداى عزّ و جلّ اندرين آسمان دريايى آفريدست از مشرق تا مغرب ، و اين هفت ستاره رونده كه ياد كرديم با هر يكى گردونى بميان آن دريا اندر شتاب همى كنند كه هيچ از ميان آن دريا بيرون نيايند ، و اگر ازين هفت يكى از ميان آن دريا بيرون آيد هر چه اندر جهان است دار و درخت و مرز جمله بسوزد « 2 » و لكن ايشان همه از ميان آن آب مىتابند .
و اين آفتاب و ماه هر روزى چون برآيند از مشرق ، از يكى چشمهء آب جوشان برآيند ، و چون به مغرب فرو شوند هم چنان بيكى چشمهء آب جوشان فرو شوند . چنان كه خداى عزّ و جلّ گفت :
وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ
. « 3 » و چون آفتاب و ماه تاب فرو شوند ايشان را به زير عرش خداوند عزّ و جلّ برند ، و آنجا سجده همى كنند تا وقت برآمدن و آن وقت دستورى خواهند و برآيند . و هر روزى ايشان را مشرقى است و مغربى است كه به دو فرو شوند ، و جملهء اين مشرقها و مغربها صد و هشتاد چشمهء آب باشد بمشرق و مغرب ، و دو بار بگردند و هر بارى كه باز گردند چون بكناره رسد روز است كه باز گردد . و گاه روز كوتاه شود و گاه دراز شود .
و نخستين برآمدن و فرو شدن درازترين روز بود اندر تابستان ، و بازپسين برآمدن و فرو شدن كوتاهترين روز باشد اندر زمستان . و اين است كه خداى عزّ و جلّ گفت :
رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ
. « 4 » و جاى ديگر گفت :
بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ
« 5 » . اين مشرقين و مغربين آن را همى خواهد كه روز بازگردد يا از درازى يا از كوتاهى ، از آنجا برايند و بدانجا فرو
هامش
( 1 ) يس 40
( 2 ) هر چه بر روى زمين دار و درخت است و مردم همه بسوزد . ( صو )
( 3 ) الكهف 86
( 4 ) الرحمن 17
( 5 ) المعارج 40