پس بگو : حمد خداى را كه همه شهادت به خالق بودن خدا مىدهند و حمد خداى را كه گوشهاى اخروى مرا باز كرده و اين شهادت را مىشنوم و در اخبار اشاره به اين معنا شده است .
از رسول خدا صلى اللّه عليه و آله آمده است : هر مولودى طبق فطرت به دنيا مىآيد ، يعنى مىداند كه خداى تعالى خالق او است و همين است معناى قول خداى تعالى :
وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ
. . . تا آخر « 1 »
بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ
بيشتر مردم نمىدانند ، يعنى داراى علم نيستند ، بلكه ادراكهاى آنان جز جهالتها چيزى نيست ، يا نمىدانند كه زبانهايشان گوياى اين مطلب است ، چون زبانهاى تكوينى استعدادى را احساس نمىكنند .
لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
جواب سؤال مقدّر است ، گويا كه گفته است : اين حال آسمانها و زمين است ، پس چگونه است حال چيزى كه در آسمانها و زمين است ؟
إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ
جمله استيناف در مقام تعليل ، يا جواب سؤال ديگرى از حال خداى تعالى است ، گويا كه گفته شده :
آيا خداوند احتياجى به آسمانها و زمين دارد ؟ و آنها را جهت احتياج خودش آفريده است ؟ پس فرمود : خداوند بىنياز است ، جز او بىنيازى نيست ، پس در او جهت احتياجى نيست .
الْحَمِيدُ
خداوند حميد است ، جز او حميدى نيست ، يعنى هر چه كه براى او از صفات كمال تصوّر شود او داراى آن صفات است ، هر چه كه از
هامش
( 1 ) . كتاب التّوحيد : ص 330 - 331 ، باب 53 ، ح 9 .