سپس علقه شديم ، سپس همانطور كه تو گمان مىكنى خلق ديگرى آفريده شديم و تو گمان مىكنى ما در يك ساعت مبعوث مىشويم ، خداى تعالى فرمود : خلق كردن و برانگيختن شما جز مانند يك نفس نيست ، خداوند به كارى كه مىخواهد انجام بگيرد مىگويد ، باش و انجام بگير پس مىشود و انجام مىگيرد
كُنْ فَيَكُونُ
. « 1 »
إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ
جواب سؤال مقدّر در مقام تعليل است ، يعنى خداوند هر شنيدنى را مىشنود و هر ديدنى را مىبيند ، چه حذف مفعول جز براى تعميم نيست ، هر كس اينچنين باشد هيچ كارى از كار ديگر او را باز نمىدارد .
پس آفريدن نفسى و برانگيختن آن از آفريدن و برانگيختن نفس ديگر مانع نمىشود .
أَ لَمْ تَرَ
خطاب عامّ ، يا مخصوص محمّد صلى اللّه عليه و آله و جمله جواب سؤال ديگرى است كه در مقام تعليل جملهى اوّل ، يا تعليل قول خدا :
إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ
مقدّر است .
أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ
بيان داخل كردن شب و روز در همديگر در سورهى آل عمران گذشت .
وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي
جمله حاليّه يا مستأنفه است براى بيان احوال خورشيد و ماه .
إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى
جريان دور فلك وقت معيّن و مضبوطى دارد ، به نحوى كه مستخرجين دور و مدّت دور آنها را سالها قبل از
هامش
( 1 ) . صافى : ج 4 ، ص 150 ، ج 2 ، ص 167 .