اثرى از آن باقى نيست ، در پيش نظر داشته است . دينورى از راه نسخهء مستقلى از خوذاى نامگ استفاده كرده است و مندرجات نهاية الارب همان است ، كه دينورى آورده با قدرى تفصيل ، و از اين دو حال خارج نيست ، يا صاحب نهايه منبع اصلى خود را كتاب دينورى قرار داده بوده است ، يا كتاب او و كتاب دينورى هر دو مأخوذ از منبع مشتركى بودهاند . روايات ديگرى ، كه باز از خوذاى نامگ گرفته شده ، در كتابهاى يعقوبى و مسعودى و كتاب مختصر مطهر و فردوسى و ثعالبى ديده مىشود . سرچشمه اطلاعات فردوسى و ثعالبى يكى بوده است . در اكثر رواياتى ، كه مؤلفان مذكور از خوذاى نامگ نقل كردهاند ، مطالبى از ساير مآخذ پهلوى مثل آيين نامگ و گاهنامگ و تاجنامگ و اندرزها و رمانهاى عاميانه گرفته و داخل نمودهاند .
سرچشمه مشتركى كه فردوسى و ثعالبى از آن بهرهمند شدهاند ، خود حاوى اقتباساتى از اندرزها و رمانهاى عاميانه ساسانيان بوده است و فردوسى مخصوصا از اين دو سرچشمه اخير استفاده بسيار كرده است .
اطلاعات بسيار مهم ، كه مأخوذ از روايات مختلف عهد ساسانيان است ، به حد وفور در كتب منسوب به جاحظ ( متوفى در 869 ميلادى ) آمده است ، مخصوصا در كتاب التاج « 1 » ، كه انتساب آن را بجاحظ رشر « 2 » ترديد كرده است و به نظر ما اين ترديد صحيح نيست . در هر حال كتاب التاج ناقل روايات صحيحهء قديم است .
تأليف ديگر بنام كتاب المحاسن و المساوى « 3 » است ، كه محققا انتسابش بجاحظ
هامش
( 1 ) - چاپ قاهره ( توسط احمد زكى پاشا ) 1914 ؛ مقايسه شود با گابريلى در مجله مطالعات مترقيه ، دوره 11 ( رم 1928 ) ، ص 292 و ما بعد .
( 2 ) -Rescherترجمههايى از آثار جاحظ ، چاپ اشتوتگارت 1931 ، ص 263 و ما بعد .Excerpte und Uebersetzungen aen Sehriften des Gahiz .( 3 ) - چاپ فان فلوتنVAn Vloten، ليدن 1898 ، ترجمه آلمانى رشر ، ج 1 -