اوّل : اينكه فعلى را در جمله محذوف ، تقدير آيه را « أقبل يجادلنا » يا « جعل يجادلنا » ( شروع به مجادله با ما كرد ) بدانيم . [ در اين صورت ] حذف فعل « أقبل يا جعل » را نيز به سبب اقتضاى كلام و روشن بودن معنى دانستهايم .
دوم : واژهء « لمّا » مقتضى فعل ماضى در جواب خود و حرف « إن » ( حرف شرط ) مقتضى فعل مستقبل در جواب خود مىباشند . و همان گونه كه پسنديده و پذيرفته است در جواب « إن » فعل ماضى آمده و آن را به فعل مستقبل ترجمه مىكنند . پذيرفتنى خواهد بود كه پس از « لمّا » فعلى مستقبل آمده ، آن را به حسب وجود « لمّا » به صورت ماضى ترجمه كنيم و آن معنى را برساند . نظير آنكه مىگوييم : « إن زرتني زرتك « 1 » » ( اگر به ديدار من بيايى ، به ديدنت خواهم آمد ) . در حالى كه منظور « إن تزرني ، أزرك » ( معنى جملهء بالا ) مىباشد . به همان ترتيب به جاى « لمّا زرتني ، زرتك ، « لمّا تزرني ، أزرك » نيز گفته شده و صحيح است .
در مورد درستى قرار گرفتن فعل ماضى پس از « إن » به اين بيت نيز استشهاد شده است كه :
إن يسمعوا ريبة طاروا بها فرحا * منّي و ما سمعوا من صالح دفنوا « 2 »
شاعر ديگرى در اين بيت ، فعلى مستقبل را در جواب فعلى ماضى آورده است :
و ميعاد قوم إن أرادوا لقاءنا * بجمع منى إن كان للنّاس مجمع
يروا خارجيّا لم ير النّاس مثله * تشير لهم عين إليه و إصبع « 3 »
سوم : اينكه « يجادلنا » را حال ( قيد حالت ) ، نه جواب « لمّا » بدانيم . در اين صورت معنى آيه « إنّ البشرى جاءته في حال الجدال للرّسل » ( بشارت فرزند در حال مجادله و بحث با فرشتگان به او داده شد ) خواهد بود . و اگر با اين تأويل ، جواب « لمّا » خواسته شود ، مىگوييم : جواب را جملهء :
إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ
« 4 » دانسته مىگوييم : تقدير جمله را
هامش
( 1 ) - در اين جمله هم فعل « زرتنى » و هم فعل « زرتك » ماضىاند امّا به دليل قرار گرفتن پس از « إن » ( حرف شرط ) هر دو را به صورت مستقبل ترجمه مىكنيم . - م .
( 2 ) - اگر سخنى شبههآميز [ و نادرست ] از من بشنوند ، شادمانه آن را در همه جا منتشر مىكنند و هر سخن پسنديده [ و نيكويى ] را كه بشنوند ، دفن ( پنهان ) مىكنند ( در اين بيت « طاروا » فعلى ماضى است كه جواب شرط بوده ، به صورت مستقبل ترجمه مىشود ) . - م .
( 3 ) - اگر آنان در منى قصد ديدار ما را كنند ، - اگر مردم در آنجا جمع باشند - [ به دليل عنادشان ما را خارجى ( خارج از دين ) مىبينند و با چشم و انگشت به او اشاره مىكنند . ( در اينجا فعل مضارع « يروا » جواب فعل ماضى « أرادوا » آورده شده است ) . - م .
( 4 ) - توبه ( 9 ) آيهء 114 . همانا ابراهيم عليه السّلام بسيار بردبار ، نيايشگر و توبهكننده بود .