آفريده است ] . گويى خداوند متعال مىفرمايد : چگونه آنچه را كه خدا همانند خود شما آفريده است ، مىپرستيد ؟ و مدّعيان اين سخن [ نسبت جبر به خداوند ] نمىتوانند بگويند كه ممكن است جملهء دوم متعلق به جملهء اوّل و بر خلاف اين تقدير باشد . زيرا اگر « إنّ اللّه خلقكم و خلق أعمالكم » ( خداوند ، شما و كارهايتان را آفريده است ) را اراده كنند ، جملهء دوم را به جملهء نخست متعلّق دانستهاند چه اين كه روا نيست آفريدهء خدا جز او را بپرستد ديگر آنكه اگر مراد آيه ، گمان [ نادرست ] ايشان بود عبارت
وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ
« 1 » كافى بود و نياز به ادامه نداشت . و عبارت
وَ ما تَعْمَلُونَ
« 1 » لغو و بىفايده مىبود . عبارتى كه هيچ تعلّقى ( وابستگى ) به جملهء نخست نداشته ، متضمّن تأثيرى بر بازداشتن از پرستش بتها نبود . بنابراين آنچه دربارهء معمول بودن آن به لحاظ مطابقت با عبارت
أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ
« 2 » ذكر كرديم ، صحيح است .
و چنانچه گفته شود : اين تأويل ، عدول ( خروج ) از ظاهر آيهء
وَ ما تَعْمَلُونَ
است . زيرا اين لفظ [ ما ] جز بهصورت حقيقى [ نه مجازى ] كاربردى ندارد و به همين دليل به جاى « أعجبنى عملك و فعلك » ( كار و رفتارت مرا به شگفت آورد ) مىگويند : « أعجبني ما تعمل و ما تفعل « 3 » » ( آنچه انجام مىدهى مرا به شگفت آورد ) ؛
در پاسخ گفته مىشود : در اينكه ظاهر آيه مطابق ادّعاى شماست ، تسليم شما نمىشويم زيرا اين لفظ هم براى عمل و هم معمول عمل ( نتيجهء كار ) بهطور يكسان به كار مىرود . بلكه كاربرد آن در معنى معمول ( نتيجهء كار ) روشنتر و رايجتر است . آيا چنين نيست كه خداوند متعال دربارهء « عصا » ى موسى عليه السّلام مىفرمايد :
تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ
« 4 » يا در آيهاى ديگر
وَ أَلْقِ ما فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ ما صَنَعُوا
« 5 » روشن است اراده و غرض چنين نبوده است كه « عصا » كارها يا
هامش
( 1 ) - صافّات ( 37 ) آيهء 96 .
( 2 ) - صافّات ( 37 ) آيهء 95 . آيا آنچه را كه مىتراشيد ، مىپرستيد ؟
( 3 ) - چنانكه ملاحظه مىشود ، سخن بر سر كاربرد « ما » مىباشد . سؤالكننده قصد دارد ثابت كند كه در زبان عربى « ما » ى به كار رفته در جملهء مصدرى مىباشد و مفعول نيست . بنابراين « ما » ى به كار رفته در آيه نيز مصدرى بوده ، معنى آن « عمل شما » مىباشد ، به عبارتى مراد ابراهيم عليه السّلام آن بوده است كه بگويد شما و كارهايتان را خداوند آفريده است نه اينكه شما و محصول كارتان ( بتها ) را خدا آفريده است . و تفاوت ميان اين دو سخن آشكار و بسيار است . م
( 4 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 117 و شعراء ( 26 ) آيهء 45 . [ آن عصا ] وسايل دروغين آنان ( ساحران ) را بهسرعت برگرفته ، مىخورد .
( 5 ) - طه ( 20 ) آيهء 69 . [ اى موسى ] آنچه را در دست دارى بيفكن تا آنچه را ساختهاند ببلعد .