« گفتيم ابراهيم چنين است » بدانيم . يا اينكه
فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَ جاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ
« 1 » را جواب دانسته ، بگوييم : « ندا كرديم اى ابراهيم » ، تقدير جمله بوده است . كه در هر دو صورت جواب « لمّا » [ ناديناه ] فعلى ماضى و مطابق با قواعد نحوى خواهد بود .
ابراهيم عليه السّلام و نسبت نارواى خلق افعال توسط خداوند
سؤال : آيا خداوند اين سخن را از ابراهيم عليه السّلام نقل نفرموده است كه
أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ
« 2 » آيا ظاهر آيه مقتضى آنكه خداوند اعمال بندگان را مىآفريند نيست ؟ جهت يا عذر ابراهيم عليه السّلام در اين اطلاق [ اسناد ] چيست ؟
پاسخ : كسى كه با دقّت كافى در اين آيه تأمّل كند درمىيابد كه مضمون آن مخالف نظر جبريان « 3 » مىباشد . خداوند متعال در اين آيه مىفرمايد : ابراهيم عليه السّلام قوم خود را به خاطر پرستش بتها و معبود قرار دادن چيزهايى بجز خداوند ، نكوهش كرد و فرمود :
أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ
« 4 » ، آن حضرت پرستش اشيايى تراشيده شده توسط ايشان را مورد نكوهش خود قرار داد بىآنكه كار آنان [ تراشيدن ] را مورد نكوهش قرار داده باشد و روشن است كه آنان كار خود ( تراشيدن ) را نمىپرستيدند . بلكه خود اشياء تراشيدهشده را مورد عبادتشان قرار مىدادند . سپس فرمود :
وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ
« 4 » اين كلام را نيز بايد وابسته و متعلّق به جملهء پيش از خود [ و اللّه خلقكم و ما تنحتونه ( خدا ، شما و آنچه را كه مىتراشيده آفريده است ) ] دانست كه مقتضى بازداشتن از پرستش بتهاست . و اين تعلّق ( وابستگى ) حاصل و ممكن نمىشود مگرآنكه معنى جملهء
ما تَعْمَلُونَ
را « بتهاى تراشيدهشدهشان » بدانيم . [ يعنى خداوند شما و بتهايتان را
هامش
( 1 ) - هود ( 11 ) آيهء 74 . چون وحشت ابراهيم عليه السّلام زائل شد و بشارت ( فرزنددار شدن ) به او داده شد با ما به بحث و مجادله پرداخت
( 2 ) - صافّات ( 37 ) آيهء 95 - 96 . آيا آنچه را كه ( خود ) مىتراشيد ، مورد پرستش قرار مىدهيد ؟ در حالى كه خداوند شما و آنچه را كه انجام مىدهيد ، آفريده است .
( 3 ) - كسانى كه انسان را در كارهايش مجبور دانسته ، معتقدند كه انسان در انجام هيچيك از كارهايش داراى اختيار نيست و هر خوب و بدى در رفتار انسان را به خداوند نسبت مىدهند . - م .
( 4 ) - صافّات ( 37 ) آيهء 95 - 96 .