اين روايت گفت : ابو عبد الرحمن ( ابن عمر ) به خطا رفته است ، همانطور كه در روز چاه بدر مرتكب خطا گرديد . درست آن است كه ايشان ( پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) فرمودهاند : ( إنّ أهل بيت الميّت ليبكون عليه و إنّه ليعذّب بجرمه ) يعنى : خانوادهء مرده بر او مىگريند در حالى كه او به خاطر گناهانش عذاب مىشود . بنا بر آنچه گذشت اين روايت رد شده است و قابل پذيرش نيست .
[ عائشه و ابن عبّاس در بيان خود « و هل » را به ابو عبد الرحمن ، ابن عمر نسبت دادهاند كه در اين متن ، « به خطا رفته است » ترجمه گرديد و سيّد مرتضى در اينجا به بيان معنى اين واژه مىپردازد . ]
« و هل » ( گمانش به خطا رفت ) ؛ مىگويند : « وهلت إلى الشّىء أوهل وهلا » يعنى :
گمانت بدان رفت « وهلت عنه أوهل وهلا » يعنى : فراموشش كردى و در آن اشتباه نمودى « و هل الرّجل يوهل وهلا » يعنى : وحشتزده شد . « الوهل » يعنى : وحشت ، ترس . و اينكه عائشه گفت : « كما و هل يوم قليب بدر » به اين معنى است كه بنا به نقلى ، پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر كنار چاهى كهنه در منطقهء « بدر » ايستاد و فرمود : هل وجدتم ما وعد ربّكم حقّا « 1 » يعنى : آيا آنچه را كه خدايتان وعده كرده بود ، حقيقت يافتيد ؟
سپس فرمود : إنّهم ليسمعون ما أقول يعنى : آنان بهطور قطع ، آنچه را كه من مىگويم مىشنوند . اما ابن عمر ، سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را انكار نمود . و گفته شده است كه آن حضرت فرمود :
إنّهم الآن ليعلمون أنّ الّذي كنت أقول لهم هو الحقّ يعنى : آنان مىدانند كه تنها آنچه من به ايشان مىگفتم ، حقّ است . ولى ابن عمر اين آيه را به عنوان شاهد ، تلاوت كرد كه :
إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى
« 2 »
از طرفى با فرض درستى روايت ، تأويلهايى براى آن وجود دارد :
1 ) اگر شخصى وصيّت كند كه بر او گريه كنند و اين كار به وصيّت او انجام شود ، با اين نوحهسرايى عذاب خواهد ديد ؟ البته معنى عذاب شدن بدان گريه ، آن نيست كه مرده را به گناه گريهكنندگان عذاب مىكنند بلكه اين بدان معنى است كه او به خاطر چنين وصيّتى مؤاخذه خواهد شد .
هامش
( 1 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 44 .
( 2 ) - نمل ( 27 ) آيهء 80 . البته تو مردگان را شنوا نمىكنى . ( نمىشنوانى ) .