امتلأ الحوض فقال قطني * مهلا رويدا قد ملأت بطني « 1 »
و ابو على جبائى برآن است كه عبارت
« هَلْ مِنْ مَزِيدٍ »
( آيا بيشترى هست ؟ ) گفتهء نگهبانان و خازنان جهنّم است . همچنانكه مىگويند : « قالت البلدة الفلانيّة كذا » ( فلان شهر چنين گفتهاند . ) كه منظور ، مردم آن شهر مىباشد . يا نظير آنكه خداوند در قرآن مىفرمايد :
وَ جاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا
« 2 » [ فرمان ] پروردگارت و فرشتگان صف در صف مىآيند . كه اين نيز غيرممكن است .
سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دربارهء عذاب شدن مرده به خاطر گريهء زندگان
سؤال : از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل شده است كه حضرتش فرمود : ( إنّ الميّت ليعذّب ببكاء الحىّ عليه / مرده به خاطر گريهء زنده ، عذاب مىبيند . ) و در روايتى ديگر آمده است : ( إنّ الميّت يعذّب في قبره بالنّياحة عليه / مرده در قبرش به سبب گريهء بر او ، عذاب مىشود ، رنج مىبيند . ) مغيره بن شعبه نيز از آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده است كه : ( من نيح عليه فإنّه يعذّب بما يناح عليه / هركه بر او گريسته شود بهگونهاى عذاب مىشود كه سزاوار گريستن باشد . )
پاسخ : ظاهر اين روايتها به دليل اقتضاى نسبت دادن ستم به خداوند مورد انكار است .
زيرا دلايل عقلى كه قابل حمل ، تأويل و مجازى نيستند ، خداوند متعال را از هر ستم و قبيحى تنزيه و پيراسته مىدانند . خداوند متعال نيز خود را با آياتى محكم از اين قبيح ( ستم ) ، تقديس كرده است و مىفرمايد :
لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى
« 3 » بنابراين ما ناگزيريم آنچه را كه ظاهر آن مخالف با اين دلايل است ، در صورت امكان ، به آنچه كه با اين دلايل مطابقت دارد ، برگردانيم و يا آنكه رواياتى اينچنين را رد كنيم و نادرست بدانيم .
از ابن عباس دربارهء اين روايت نقل شده است كه ابن عمر به خطا رفته است ؛ پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از كنار قبر مردى يهودى مىگذشتند ، در حالى كه خانوادهء او بر وى مىگريستند پس حضرتش فرمود : ( إنّهم يبكون عليه و إنّه ليعذّب / آنان بر او مىگريند در حالى كه او عذاب مىشود . ) علاوه بر اين ، انكار اين روايت از طريق عائشه نيز به ما رسيده است . وى با شنيدن
هامش
( 1 ) - حوض پر شد و گفت : مرا بس است مهلت دهيد ، كمى صبر كنيد ، شكمم را پر كردى .
( 2 ) - فجر ( 89 ) آيهء 22 . در اينجا منظور فرمان پروردگار است امّا در آيه ، آمدن به « ربّ » نسبت داده شده است . - م .
( 3 ) - انعام ( 6 ) آيهء 164 . هيچ باربردارى بار [ گناه ] ديگرى را برنمىدارد .