پاسخ : بيان خداوند متعال مقتضى وقوع گناه يا قبيحى از سوى موسى و هارون عليهما السّلام نيست . آن حضرت خشمگين و عصبانى از بدعت به وجود آمده ، روى به پيروان خود نمود ، در حالى كه سخت در انديشه فرورفت و كار ناشايست ايشان را بس بزرگ شمرد . پس همچنانكه انسان به هنگام خشم با خود مىكند ، سر برادر خود را گرفته و به جانب خود كشيد . آيا چنين نيست كه شخص ناراحت و انديشناك ، لبهاى خود را گزيده ، انگشتانش را تابيده يا موى صورت خود را مىگيرد ؟ موسى عليه السّلام ، برادر را چون خود دانسته ، ازآنجاكه برادر و شريك او در رسالت بود و داراى سود و زيان همسان بودند ؛ او را چون خود فرض و همان گونه كه انسان به گاه خشم با خود تفكّر مىكند با او كرد .
از طرفى ، حكم اينگونه امور در جاهاى مختلف ، با يكديگر متفاوت است ، به اين معنى كه كارى در جايى خاصّ نشانهء احترام و همان كار در موضعى ديگر ، حكايتگر توهين و بىاحترامى شمرده مىشود و عكس آن نيز صادق و جارى است . عبارت
لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَ لا بِرَأْسِي
« 1 » نيز نشانگر استخفاف هارون از سوى موسى عليه السّلام نبوده و ممكن است به خاطر ترس هارون از گمان نادرست بنى اسرائيل باشد زيرا چهبسا گمان مىكردند كه آن حضرت مرتكب قبيحى شده ، بدان جهت مورد عتاب برادر خود واقع شده است .
هارون سپس به شرح ماجرا پرداخته ، مىگويد :
إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي
« 2 » و در جايى ديگر مىگويد :
ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَ كادُوا يَقْتُلُونَنِي
« 3 »
همچنين ممكن است كه آن حضرت اين عبارت :
لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَ لا بِرَأْسِي
« 4 » را از سر ناراحتى و اعتراض نگفته و مضمون سخنش دلدارى و دعوت برادر به صبر باشد . يعنى : اى برادر ! خشمگين مباش و بر آنچه پيشآمده است تأسّف بسيار مخور . چه اينكه اگر ما اصل عمل ( كشيدن موى سر برادر ) را نشانى از خشم و بىتابى حضرت بدانيم ، نهى از آن نيز در حقيقت ، نهى از خشم و امر به شكيبايى و بردبارى خواهد بود .
هامش
( 1 ) - طه ( 20 ) آيهء 94 . موى سر و ريشم را مگير .
( 2 ) - طه ( 20 ) آيهء 94 . بيم آن داشتم كه بگويى بنى اسرائيل را متفرّق كرده ، رعايت سخن مرا ننمودى .
( 3 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 150 . پسر مادر ! مرا در فشار گذاشتند و نزديك بود مرا بكشند .
( 4 ) - طه ( 20 ) آيهء 94 .