پاسخ : دانشمند موصوف در اين آيات نمىتواند شخصى جز يك پيامبر فاضل باشد و گفته شده است كه آن حضرت ، خضر عليه السّلام بوده است . البته ابو على جبائى اين مسئله را انكار كرده ، اينكه آن شخص ، خضر پيامبر عليه السّلام باشد را درست نمىداند . به گفتهء او خضر عليه السّلام جزء آن دسته از پيامبران بنى اسرائيل است كه پس از موسى عليه السّلام به نبوّت رسيدهاند .
همچنين جايز است كه خداوند متعال به اين دانشمند ، آنچه را كه موسى عليه السّلام نمىدانست ، آموخته و آن حضرت را به فراگيرى از وى راهنمايى كرده باشد . و منكر و ناروا ، آن است كه پيامبر به دانش يكى از افرادى كه براى هدايت آنان آمده است - نه غير ايشان - محتاج گردد .
به بيانى ديگر ، فراگيرى موسى عليه السّلام از آن دانشمند همچون فرود آمدن فرشتهء وحى و گرفتن مطالبى از او بوده است و اين فراگيرى ، نشاندهندهء برترى آن دانشمند از موسى عليه السّلام نيست . زيرا بهطور قطع ، موسى عليه السّلام در ديگر علوم ، كه چهبسا شريفتر و برتر از علم او باشند ، داناتر بوده است . همچنانكه هريك از ما بهرهاى از علم داريم ، بسا كه همين اندك براى ديگرانى كه عالمتر و فاضلتر از ما مىباشند ، ناشناخته و مجهول باشد .
در مورد نفى استطاعت ( عدم توانايى ) نيز بايد گفت : مراد آن حضرت اين بوده است كه تحمّل من براى تو آسان نيست و بهطور طبيعى ، سخت و سنگين است . چنانكه مىگوييم :
« إنّك لا تستطيع أن تنظر إلىّ » ( يعنى نمىتوانى به من نگاه كنى ) يا به مريضى كه روزه او را به زحمت مىافكند . اگر مىتواند روزه بگيرد ، گفته مىشود : « إنّك لا تستطيع الصّيام و لا تطيقه » ( تو نمىتوانى روزه بگيرى و طاقت آن را ندارى ) در مواردى نيز از اصل عمل به توانايى ، تعبير مىشود .
خداوند متعال به نقل از حواريّان [ حواريّين عيسى عليه السّلام ] مىفرمايد :
هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ
« 1 »
با اين تأويل ، گويى [ خضر عليه السّلام ] گفته است : تو تحمّل نمىكنى و اين عمل ( تحمل كردن ) از تو به وقوع نمىپيوندد . و اگر به گمان برخى نادانان ، آن حضرت ، توان موسى عليه السّلام را نفى كرده بود ، لازم مىآمد كه خود نيز قادر به تحمّل نباشد و در اين صورت اختصاص نفى به
هامش
( 1 ) - مائده ( 5 ) آيهء 112 . آيا پروردگارت مىتواند غذايى از آسمان بر ما فروفرستد ؟