لشكرى انبوه ديديم و ترا سپاهى كم شماره است و از او بر تو بيم داريم . اما پيغمبر ( ص ) از تعقيب ، صرف نظر نكرد تا ابو سفيان به مكه رسيد و آيات به همين مناسبت است .
عمرو بن عمرو با اسناد از عايشه روايت مىكند كه دربارهء آيهء مورد بحث خطاب به عروه گفت : اى خواهر زاده ، دو پدر بزرگ تو - ابو بكر و زبير - از آن جمله بودند كه پيغمبر ( ص ) را اجابت كردند . پس از صدماتى كه در احد به مسلمانان رسيد و مشركان باز گشتند ، پيغمبر ( ص ) از بيم آنكه آنان مراجعت نمايند ، عدهاى را خواست تا مشركان را دنبال كنند و هفتاد مرد را مأمور آن كار كرد كه از آن جمله است ابو بكر و زبير .
الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ . . .
( آيهء 173 ) . ابو اسحاق ثعالبى با اسناد از قتاده روايت مىكند ، در واقعهء احد پس از كشته شدن و زخمى شدن بسيارى از مسلمانان و بازگشت ابو سفيان و لشكرش ، پيغمبر ( ص ) از اصحاب يك دسته رزمجوى نيرومند داوطلب براى تعقيب دشمنان خدا خواست و فرمود : اين ضربت خرد كنندهتر و مشهورتر خواهد بود . در عين آن همه رنج و تعب كه خدا مىداند ، گروهى رهسپار شدند تا به ذو الحليفه رسيدند . آنجا اشخاص مىآمدند و مىگفتند : ابو سفيان با جمعيت زياد عزم شما را دارد ، گفتند : « خدا ما را بس ، و نيكو تكيه گاهى است » و آيه 173 و 174 نازل گرديد .
ما كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ . . .
( آيهء 179 ) . سدّى مىگويد پيغمبر ( ص ) فرمود امت مرا بر من عرضه كردند همچنانكه ( اسماء را ) بر آدم عرضه كردند ، مىدانم چه كسى ايمان مىآورد و چه كسى كافر مىشود . اين سخن به منافقان رسيد گفتند : محمد دعوى مىكند كه مؤمن و كافر را تشخيص مىدهد ، در حالى كه ما را نمىشناسد . آيه در جواب نازل گرديد . كلبى گويد قريش گفتند يا محمد تو ادعا مىكنى هر كس با تو مخالف باشد خدا بر وى خشم مىگيرد و به جهنم مىبرد و هر كس پيروى دين تو كند خدا از او خشنود است و اهل بهشت است . اكنون بگو كدام يك از ما به تو ايمان مىآوريم و كدام يك ايمان نمىآوريم ؟ اين آيه ( در جواب ) نازل شد .
ابو العاليه گويد : مؤمنان از پيغمبر ( ص ) نشانهء تفاوت ميان مؤمن و منافق را پرسيدند آيه بالا فرود آمد .
وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ . . .
( آيهء 180 ) . عموم مفسران گفتهاند اين آيه دربارهء كسانى كه از دادن زكات خوددارى مىكردند نازل شد . عطيه از ابن عباس نقل