( 4 ) اى درويش ! 285 صورت جامعهء هر چيز مخصوص است به ذات آن چيز ، و صورت متفرّقهء هر چيز مخصوص است به وجه آن چيز ، و صفات هر چيز مخصوصاند به ذات آن چيز ، و اسامى هر چيز مخصوصاند به وجه آن چيز ، و افعال هر چيز مخصوصاند به نفس آن چيز و اين سخن تو را جز به مثالى معلوم نشود . بدانكه درخت گندم ذات و وجه و نفس دارد ، و صفات و اسامى و افعال دارد ، و صورت جامعه و صورت متفرقه دارد .
( 5 ) اى درويش ! مزاج و حبّه و بيضه و نطفه هر چهار مرتبهء ذات دارند ، و ذات مواليداند . و ذات مواليد بيش ازين نيستند . و امكان ندارد كه مواليد بىاين چهارچيز موجود شوند . هريك برزخىاند ميان عالم تفريد و عالم تركيب . مفردات را به اين برازخ مىبايد آمد ، و ازين برازخ مىبايد گذشت تا به عالم تركيب رسند . و اين چهارچيز هر يك جوهر اول بعضى از مواليداند ، و هريك از اين چهارچيز را به چهار نام خواندهاند ، كتاب خداى ، و لوح محفوظ ، و عالم جبروت ، و دوات گفتهاند . و اين جمله نامهاى عالم اجمال است ، و ذات از عالم اجمال است ، بلكه خود عالم اجمال است ، و وجه از عالم تفصيل است ، بلكه خود عالم تفصيل است . و ذات و وجه را كتاب خداى هم مىگويند ، امّا ذات كتاب مجمل است ، و وجه كتاب مفصّل است و هر چيز كه در كتاب مجمل نوشته باشد ، در كتاب مفصّل آن چيز پيدا خواهد آمد ، و هر چيز كه در كتاب مجمل ننوشته باشد ، در كتاب مفصل پيدا نيايد . آنچه در كتاب مجمل نوشته است ، قضاى خداى است ؛ و آنچه در كتاب مفصل پيدا مىآيد ، قدر خداى است . پس قضا در مرتبهء ذات است ، و قدر در مرتبهء وجه است .
( 6 ) تا سخن دراز نشود و از مقصود بازنمانيم ، بدانكه اين چهارچيز چهار دواتاند ، و هر دواتى كاتب و لوح و قلم با خود دارند ، و از خود دارند . طبيعت قلم مواليد است ، و اين قلم هميشه در كتابت است ، و اين چندين كلمات كه نوشت و خواهد نوشت ، جمله ازين چهار دوات مىنويسد ، و خود مىنويسد ، و از خود مىنويسد ، و بر خود مىنويسد . هريك آنچه ما لا بد ايشان است تا به كمال خود رسند ، با خود دارند و از خود دارند . و ديگر بدانكه اين قلم اگرچه هرگز خشك نشد ، و خواهد نوشت ، و هميشه در كتابت است ، 286 اما از هيچ دواتى دو بار مداد برنداشت ، و هيچ كلمه را دو بار ننوشت ، و هيچ قلمى دو كلمه را ننوشت ، و اين كلمات هرگز به آخر و نهايت نرسيده
مجموعه رسائل ( كتاب الإنسان الكامل ) ( فارسى ) — صفحة 288
مساهمون: عزيز الدين النسفي
ص٢٨٨