مىسوزند . و بعضى در آتش حسد مىگدازند ، و بعضى در آتش بايست مىنالند و فرياد مىكنند ، و نمىدانند كه در خواباند ، و اين هم در خواب مىبينند
« النّاس نيام فاذا ماتوا انتبهوا »
. ( 18 ) اى درويش ! نصيحت تو اين مقدار بيش نيست ، كه سبب جملهء بلاها و فتنهها و عذابهاى گوناگون دوستى دنياست .
( 19 ) اى درويش ! اين سخن نه تنها با تو مىگويم ، با خود هم مىگويم كه اگرچه احوال اين عالم ثباتى ندارد ، امّا چون به وى فريفته مىشويم و اگر نمىشويم ، احتياج به اين عالم داريم ، و به واسطهء احتياج با ناجنسان همصحبت مىبايد بود ، و با بىخبران دست در كاسه مىبايد كرد ، تحمّل همه چيزها مىتوان كردن ، امّا تحمّل آن نمىتوان كرد كه با ناجنسان صحبت مىبايد داشت ، و با بىخبران دست در كاسه مىبايد كرد . چه بودى اگر نبودمى !
( 20 ) اى درويش ! چون بوديم به زيركى به در مىبايد برد ، و جهد آن ، مىبايد كرد تا بهسلامت بگذريم و در فتنهاى از فتنهها و آفتهاى اين عالم نيفتيم ، كه عالم پر از بلا و فتنه است ! و پر از عذاب و محنت است ؛ و با وجود اين همه بلا و فتنه پر از خرس و خوك است ، و پر از گرگ و پلنگ است ، و پر از مار و كژدم است ، و با اينان صحبت مىبايد داشت ، و روز و شب همصحبت ايشان مىبايد بود ، بلكه شب و روز خدمت ايشان مىبايد كرد ، و محكوم ايشان مىبايد بود . نه حق به دست من است كه مىگويم چه بودى اگر نبودمى ! چه سود ازين فرياد و ازين ناله ، و چه فايده ازين دراز كشيدن و بسيار گفتن . چون بوديم ، تن در مىبايد داد و راضى و تسليم مىبايد شد . 281
( 21 ) اى درويش ! هركه را خواهى كه بدانى كه ازين مراتب بهايم گذشته ، و به مرتبهء انسانى رسيده ، و در مرتبهء انسانى به علم و اخلاق آراسته شده است ، و اين عالم را چنان كه اين عالم است شناخته و بوى از خداى يافته است ، او را چهار علامت است ، اوّل ترك ، دوّم عزلت ، سوّم قناعت ، چهارم خمول . هركه اين چهارچيز دارد و اين چهار چيز مىخواهد ، و دربند آن است كه اين چهارچيز را به كمال رساند ، به يقين مىدان كه دانا و آزاد است ؛ كه بىدانش و آزادى اين چهارچيز را ملك خود نتواند گردانيد .
( 22 ) اى درويش ! سالك و طالب را بايد كه چهارچيز باشد ، كه بىاين چهارچيز سلوك ميسّر نشود : كم خوردن ، و كم گفتن ، و كمخفتن و صحبت دانا . و كامل مكمّل را
مجموعه رسائل ( كتاب الإنسان الكامل ) ( فارسى ) — صفحة 283
مساهمون: عزيز الدين النسفي
ص٢٨٣