( 9 ) اى درويش ! انبيا بهتر مىگويند ، انبيا مىگويند كه معقولات از عقل اوّل پيدا آمدند ، و محسوسات از فلك اوّل پيدا گشتند ، و عقل اوّل و فلك اوّل هر دو از عالم جبروت پيدا آمدند و موجود گشتند . از درياى جبروت اين دو جوهر برابر به ساحل وجود آمدند ؛ و ازين جهت عقل اوّل را جوهر اوّل عالم ملكوت مىگويند ، و فلك اوّل را جوهر اوّل عالم ملك مىخوانند .
( 10 ) تا سخن دراز نشود و از مقصود بازنمانيم ، چون دوات بشكافت و به دوشاخ شد و يكشاخ وى عقل اوّل شد و يكشاخ وى فلك اوّل گشت ، عقل اوّل درياى نور بود ، و بزرگى آن دريا را جز خداى تعالى كسى نداند ؛ يك دريا بود ، و عقول و نفوس پيدا نيامده بودند . فلك اوّل درياى ظلمت بود ، و بزرگى آن دريا را هم جز خداى تعالى كس نداند ؛ يك دريا بود ، و افلاك و انجم پيدا نگشته بودند .
( 11 ) چون اين مقدّمات معلوم كردى ، اكنون بدانكه بعضى مىگويند كه به اين عقل اوّل ، كه قلم خداى است ، خطاب آمد كه « برين فلك اول كه لوح خداى است ، بنويس ! » قلم گفت : « خداوندا : چه نويسم ؟ » خطاب آمد كه ، « بنويس هرچه بود 206 و هست و خواهد بود تا به قيامت . قلم اين جمله را بنوشت ، و قلم خشك گشت « فرغ الربّ من الخلق و الرزق و الاجل » . - و اين طايفه اينچنين مىگويند كه گفته شد ، امّا به نزديك اين بيچاره آن است كه به اين عقل اوّل ، كه قلم خداى است ، خطاب آمد كه « بر خود و برين فلك اوّل بنويس ! » در يك طرفةالعين بنوشت :
« إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ »
، تا عقول و نفوس و طبايع از عقل اوّل پيدا آمدند ، و افلاك و انجم و عناصر از فلك اوّل پيدا گشتند ، و طبقات شدند ، و از يكديگر جدا گشتند :
« أَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَ فَلا يُؤْمِنُونَ »
، يعنى عقل اوّل اينها نوشت كه پيدا آمدند ؛ و اينها كه پيدا آمدند آنچه با خود دارند از خود دارند و با خود آوردهاند . و مفردات عالم تمام پيدا آمدند ، و آبا و امّهات تمام شدند ، و قلم خشك گشت ، از جهت آنكه اين قلم قلم مفردات بود ، و قلم آبا و امّهات بود . مفردات كه آبا و امّهاتاند تمام شدند ، و كار قلم تمام شد .
فصل سوّم در بيان انسان كامل
( 12 ) بدانكه در عالم كبير سه سماوات و سه ارض است يكى سماوات و ارض خاصّ