قسمت اول بر دو قسم است : عالم ملك و عالم ملكوت ، يعنى عالم محسوس و عالم معقول ، امّا اين دو عالم را به اضافات و اعتبارات به اسامى مختلفه ذكر كردهاند ، عالم ملك و عالم ملكوت ، عالم خلق و عالم امر ، عالم شهادت و عالم غيب ، عالم ظلمانى و عالم نورانى ، عالم محسوس و عالم معقول ، و مانند اين گفتهاند ، و مراد ، ازين جمله همين دو عالم بيش نيست ، يعنى عالم ملك و عالم ملكوت .
( 4 ) اى درويش ! عالم جبروت نه از قبيل ملك و ملكوت است ، از جهت آنكه عالم جبروت وجود خارجى ندارد . ملك و ملكوت و جبروت سه عالماند ، و هر سه عالمهاى خداىاند ؛ و هر سه با هماند و هر سه در هماند و از يكديگر جدا نيستند . عالم جبروت ذات عالم ملك و ملكوت است ، و عالم ملك و ملكوت وجه عالم جبروت است . عالم جبروت كتاب مجمل است ، و عالم ملك و ملكوت كتاب مفصّل است . عالم جبروت تخم است ، و عالم ملك و ملكوت درخت است ، و معدن و نبات و حيوان ميوهء اين درختاند .
( 5 ) اى درويش ! حقيقت اين سخن آن است كه عالم جبروت مبدأ عالم ملك و ملكوت است ، و عالم ملك و ملكوت از عالم جبروت پيدا آمدند و موجود گشتند . و هر چيز كه در عالم جبروت پوشيده و مجمل بودند ، جمله در عالم ملك و ملكوت ظاهر شدند ، و مفصّل گشتند ، و از عالم اجمال به عالم تفصيل آمدند ، و از مرتبهء ذات به مرتبهء صفات رسيدند . و اين سخن تو را جز به مثالى معلوم نشود و روشن نگردد .
( 6 ) بدانكه عالم صغير نسخه و نمودار عالم كبير است ، و هر چيز كه در عالم كبير هست ، در عالم صغير هم هست . پس هر چيز كه در عالم كبير اثبات كنند ، بايد كه نمودار آن در عالم صغير باشد ، تا آن سخن راست بود .
( 7 ) چون اين مقدّمات معلوم كردى ، اكنون بدانكه نطفهء آدمى نمودار عالم جبروت است ، و جسم و روح آدمى نمودار عالم ملك و ملكوت است ، از جهت آنكه نطفه مبدأ جسم و روح است ، و جسم و روح از نطفه پيدا آمدند و موجود گشتند و هر چيز كه در نطفه پوشيده و مجمل بودند ، آن جمله در جسم و روح ظاهر شدند و مفصّل گشتند و از عالم اجمال به عالم تفصيل آمدند ، و از مرتبهء ذات به مرتبهء وجه 181 رسيدند .
( 8 ) اى درويش ! هيچ دليلى بر مراتب عالم كبير بهتر و روشنتر از تطبيق كردن ميان مراتب عالم كبير و عالم صغير نيست ، هر مرتبهاى كه در عالم كبير اثبات كنند و مطابق مراتب عالم صغير باشد ، راست بود ، و اگر مطابق نباشد ، راست نبود . چون اين مناسبات
مجموعه رسائل ( كتاب الإنسان الكامل ) ( فارسى ) — صفحة 196
مساهمون: عزيز الدين النسفي
ص١٩٦