و عروج انبيا دو نوع است ، شايد كه به روح باشد بىجسم ، و شايد كه به روح و جسم باشد . و عروج اوليا يك نوع است ، به روح است بىجسم .
( 16 ) چون اين مقدمات معلوم كردى ، اكنون بدانكه غرض ما درين موضع بيان اين سخنان نيست ، و غرض ما بيان عروج انبيا نيست از جهت آنكه معراج انبيا معروف و مشهور است ، غرض ما درين موضع بيان عروج اهل تصوّف است ، و تنبيه و ترغيب سالكان است تا در رياضات و مجاهدات كاهل نشوند و در راه باز نمانند ، تا باشد كه به اين سعادت برسند ، و به اين دولت مشرّف شوند . و بعد از رضا و لقاى خدا سعادت بهتر ازين باشد كه احوال بعد از مرگ سالك را معاينه شود ، و مقام او كه بازگشت او بعد از مفارقت 138 قالب به آن خواهد بود مشاهده افتد .
( 17 ) اى درويش ! اين كار عظيم است كه احوال بعد از مرگ بر سالك معاينه شود ، و مردم ازين معنى غافلاند ، و اگر نه مىبايستى كه شب و روز در سعى و كوشش بودندى تا احوال بعد از مرگ برايشان مكشوف گشتى ، و مقامى كه بازگشت ايشان بعد از مفارقت قالب به آن خواهد بود ، بر ايشان معاينه شدى .
( 18 ) تا سخن دراز نشود ، و از مقصود بازنمانيم ، بدانكه عروج اهل تصوّف عبارت از آن است كه روح سالك در حال صحّت و بيدارى از بدن سالك بيرون آيد ، و احوالى كه بعد از مرگ بر وى مكشوف خواست گشت ، اكنون پيش از مرگ بر وى مكشوف گردد و بهشت و دوزخ را مطالعه كند ، و احوال بهشتيان و دوزخيان را مشاهده كند ، و از مرتبهء علماليقين به مرتبهء عين اليقين رسد ، و هرچه دانسته بود ، ببيند . روح بعضى تا به آسمان اوّل برود ، و روح بعضى تا به آسمان دوّم برود ، همچنين تا به عرش بروند ، روح خاتم انبيا تا به عرش برود ، از جهت آنكه هريك تا به مقام اوّل خود عروج مىتوانند كرد ، امّا از مقام اوّل خود در نمىتوانند گذشت . و هريك تا بدانجا كه بروند ، و آنچه ببينند ، چون باز به قالب آيند ، جمله ياد ايشان باشد ، و آنچه ديده باشند حكايت كنند اگر در صحو باشند ، يعنى چون ازين عروج بازآيند بعضى در صحو باشند و بعضى در سكر ، از جهت آنكه قدحهاى مالامال از شراب طهور در كشيده باشند ، و ساقى ايشان پروردگار ايشان بوده باشد . به اين سبب بعضى كه ضعيفترند ظاهر خود را نگاه نتوانند داشت ، و مستى كنند ، و ظاهر شريعت را فروگذارند . و بعضى كس قوىتر باشند ، ظاهر خود را نگاه بتوانند داشت ، و اگرچه مست باشند مستى نكنند ، و ظاهر شريعت را نگاه
مجموعه رسائل ( كتاب الإنسان الكامل ) ( فارسى ) — صفحة 155
مساهمون: عزيز الدين النسفي
ص١٥٥