حدقه درست به جهت مرئى طلب رؤيت او را ، و آيد به معنى فكر و انديشه ، و آيد به معنى انتظار ، و آيد به معنى مقابله ، و آيد به معنى رحمت ، و از اين وجوه هيچ رؤيت نيست ، و انّما تقليب حدقه است كه مشتبه است بر ايشان براى آن كه در رائى به حاسّت سبب رؤيت هست . و دليل بر آن كه « نظر » به معنى رؤيت نيامده است آن است كه : عرب اثبات نظر كنند و نفى رؤيت ، آن جا كه گويند :
نظرت [ 22 - پ ] الى الهلال فلم أره ، به ما نگريدم ( 1 ) نديدم . و اگر نظر به معنى رؤيت بودى اين كلام متناقض بودى ، به منزلهء آن بودى كه گفتى : رأيت الهلال و لم أره ، و اين باطل است .
دليل ديگر آن است كه : رؤيت بغايت نظر كنند ، گويند : ما زلت انظر اليه حتّى رأيته ، همى نگريدم تا آنگه كه بديدم ، و چيز ( 2 ) را بغايت نفس خود نكنند و نگويند : ما زلت أراه حتّى رأيته ، و اگر نظر رؤيت بودى اين كلام مستقيم نبودى ( 3 ) .
دليل ديگر بر اين آن است كه : نظر متنوّع شود و رؤيت متنوّع نشود ، بل بر يك حدّ باشد ، تعلَّق دارد بهرى على ما هو به ، تقول العرب : نظرت إليه نظر راض ، و نظر غضبان ، و نظر شزرا ، و نظر بمؤخّر عينه ( 4 ) ، و قد أحدّ إليه النظَّر ، قال الشاعر ( 5 ) :
نظروا اليك بأعين محمرّة
نظر التّيوس إلى شفار الجازر
و قال آخر ( 6 ) :
يخبّرنى العينان ما القلب كاتم ( 7 )
و لا جنّ ( 8 ) بالبغضاء و النظر الشزر
و نگويند : رأيته و رؤية راض و رؤية غضبان .
هامش
( 1 ) . كا ، آد ، گا : نگريستم .
( 2 ) . آج ، گا : خير ، كا : حيرت .
( 3 ) . اساس ، آج : بودى ، با توجّه به كا و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 4 ) . كا : نظرا .
( 5 ) . كا : عينيه .
( 6 ) . آج شعر .
( 7 ) . كا : كاتب .
( 8 ) . آج ، كا ، گا : و لا حبّ ، تبيان : و لا حن .