كرد ، و رها نكرد كه بر كار شود ، بل ( 1 ) باطل كرد ! * ( وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْراً ) * ، بر ايشان فرستاد مرغانى و لفظ او هم جنس است و جمع شايد ( 2 ) واحدها طائر على طريقة راكب و ركب ، و صاحب و صحب . * ( أَبابِيلَ ) * يعنى جماعتى در تفرقه ( 3 ) گروه گروه و حفال حفال ، قال الأعشى :
طريق و جبّار رواء اصوله
عليه ابابيل من الطيّر تنعب
و قال امرء القيس :
تراهم الى الدّاعي سراعا كانّهم
ابابيل طير تحت دجن مسخر
و قال آخر :
كادت تهدّ من الأصوات راحلتي
اذا سالت ( 4 ) الارض بالجرد الابابيل
در واحد او سه قول گفتند : « ابّول ( 5 ) » ، كسنّور و سنانير ، و « ابّيل » ، كإحليل و احاليل ، و « إبّال » ، كدنّار و دنانير ، فانّ اصل دينار ، « دنّار » بدلالة تضعيف النون .
عبد اللَّه عبّاس گفت : مرغانى بودند كه ايشان را منقار مرغانى بود و چنگالها چون چنگال سگان و سرها چون سر شير . عايشه گفت : مرغان بودند همچون پرستك . سعيد جبير گفت : مرغانى بودند سبز با منقارها ( 6 ) زرد . ابو الجوزاء گفت : خداى تعالى در حال بيافريد . [ آن را ] ( 7 ) در هوا .
* ( تَرْمِيهِمْ ) * ، مىانداختند به ايشان . قراءت عامّه ( 8 ) « تا » است راجع با طير ، و در شاذّ طلحة بن مصرّف و أشهب العقيليّ به « يا » خواندند رجوعا به الى اللَّه تعالى ، و قيل : الى لفظ الطيّر . * ( بِحِجارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ ) * ، به سنگها ( 9 ) از سنگ گل . عبد اللَّه مسعود
هامش
( 1 ) . كا ، آد ، گا : ندارد .
( 2 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : و جمع را نشايد .
( 3 ) . كا ، آد ، گا : يعنى جماعات في تفرقة .
( 4 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، چاپ شعرانى ( 12 / 177 ) و تفسير قرطبى ( 20 / 197 ) : اذ سالت .
( 5 ) . چاپ شعرانى ( 12 / 177 ) و ابابيل .
( 6 ) . آج منقار .
( 7 ) . اساس : ناخواناست ، با توجّه به آج ، كا افزوده شد .
( 8 ) . كا ، آد ، گا قرّاء .
( 9 ) . آج : سنگهايى .