قتيبى گفت : از اوّل ( 1 ) عهد بنى اميّه شمار نگاه مىداشتم ، مدّت ملك ايشان هزار ماه بود ، بيش نه و كم نه ( 2 ) . بعضى دگر گفتند : معنى آن است كه عمل اين شب بهتر است از عمل هزار ماه [ كه در او شب قدر نباشد . ابو العاليه گفت :
معنى آن است كه ثواب عمل شب قدر بهتر است از هزار ماه ] ( 3 ) عمر دنيا . مجاهد گفت : سلام فريشتگان در اين شب بر مؤمنان بهتر است از سلام ديگران بر ايشان هزار ماه ، فذلك قوله : * ( تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ ) * ، و التقدير تتنزل بك ، « تا » بيفگند استثقال را ، گفت : فريشتگان فرود آيند . * ( وَالرُّوحُ ) * ، يعنى جبريل بر قول بيشتر مفسّران . و اخبار بر اين بسيار آمده است ( 4 )
و إنّ جبريل تنزل في هذه الليلة في كبكبة ( 5 )
من الملائكة چنان كه رفت .
كعب گفت و مقاتل حيّان : « روح » جماعتى فريشتگان باشند كه ايشان را جز اين شب نبينند [ 161 - ر ] . واقديّ گفت : « روح » آن فريشته است كه روز قيامت در يك صف بايستد و جمله فريشتگان در يك صف في قوله : يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا ( 6 ) فيها ، أى في ليلة القدر . * ( بِإِذْنِ رَبِّهِمْ ) * ، به فرمان خدايشان . * ( مِنْ كُلِّ أَمْرٍ ) * ، قيل معناه بكلّ امر قدرّه اللَّه و قضاه ، به هر كارى كه خداى تعالى قضا كرده باشد . و « من » به معنى « با » است ، چنان كه گفت : يَحْفَظُونَه مِنْ أَمْرِ اللَّه ( 7 ) ، أى بأمر اللَّه .
و ابو صالح روايت كرد از عبد اللَّه [ عبّاس ] ( 8 ) كه او خواند : من كلّ امرئ به « يا » و گفتند : اين قراءت امير المؤمنين على - عليه السلام - است . و او را دو معنى باشد : يكى آن كه من كلّ ملك ، از هر فريشتهاى ، و وجه دوم آن كه :
هامش
( 1 ) . آج : تداول .
( 2 ) . آج : نه بيش و نه كم .
( 8 - 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 4 ) . كا منها .
( 5 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : كوكبة .
( 6 ) . سورهء نبأ ( 78 ) آيهء 38 .
( 7 ) . سورهء رعد ( 13 ) آيهء 11 .