ألم تر انّ اللَّه أظهر دينه
و صبّ على الكفّار سوط عذاب
* ( إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ ) * ، جواب قسم است . عبد اللَّه عبّاس گفت : بحيث يرى و يسمع ، يعنى مىبيند و مىشنود افعال و اقوال شما . مقاتل گفت : يعنى بر رصد ايشان است بر صراط ، و آن فريشتگانىاند خداى را بر كنارهء دوزخ با كلَّابها و معاليق و محاجن . ضحّاك گفت : به مرصد است ظالمان را [ 121 - ر ] . حسن و عكرمه گفتند : راصد است اعمال بنى آدم را . مقاتل گفت : يعنى گذر خلقان بر من است . عطا گفت : يعنى كس از او فوت نشود . يمان گفت : از او محيص نيست .
و مرصاد و مرصد ، جاى رصد باشد كه باج به آن بايستد براى آن تا باج كاروان ستاند ( 1 ) . و جمع ، « مرصد » ، مراصد بود و جمع « مرصاد » مراصيد بود .
مقسم روايت كرد از عبد اللَّه عبّاس كه او گفت : بر جسر دوزخ هفت جاى است كه مردم را بدارند و بپرسند . در اوّلش بپرسند از شهادت « أن لا إله إلَّا اللَّه » ، اگر از عهدهء آن بيرون آيد رها كنند تا به دوم رود و الَّا از آن جا در دوزخش اندازند .
چون به دوم رسد ، از نمازش بپرسند ، اگر از عهده بيرون آيد ، و الَّا همان معامله كنند با او . و چون به سهام رسد ، از زكاتش بپرسند ، اگر از عهده بيرون آيد به چهارمش گذارند آن جاش از روزه بپرسند ، اگر جواب دهد به پنجم گذارند . او را ، آن جاش از حج بپرسند . چون جواب دهد از آن جاش به ششم گذارند . آن جاش از عمره بپرسند . چون به هفتم رسد ، آن جاش از مظالم بپرسند ، اگر از عهده بيرون آيد و الَّا مطالبت كنند او را به آن ، و آن اعواض او بگيرند و به حضمان دهند و او را به بهشت برند . و قول درست آن است كه : اين كنايت است از آن كه حكم و امر خداى تعالى خلقان را به مرصد است بر وجهى كه ايشان را از آن محيص نيست ، چنان كه مرد رهرو ( 2 ) را در مضيق راه از باج بان ( 3 ) محيص نباشد ، و ره جز آن نبود .
هامش
( 1 ) . كا : كه باج آن جايگه ستانند .
( 2 ) . آج : راه .
( 3 ) . كا : باج وان / با جوان .