وَ إِذا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغامَزُونَ ، و چون مؤمنان به ايشان بگذشتندى ، ايشان يكديگر را به چشم بزدندى بر طريق استهزاء و سخريّت چنان كه مستهزيان كنند از چشم شكستن .
* ( وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهِينَ ) * ( 1 ) ، گفت : چون با خانهها رفتندى با بطر و مزاح و دل ، خوش و بازى كنان رفتندى .
* ( وَإِذا رَأَوْهُمْ ) * ، و چون مؤمنان را ديدندى ، گفتندى : اينان گمراهانند براى آن بر دين محمّدند ( 2 ) .
* ( وَما أُرْسِلُوا عَلَيْهِمْ حافِظِينَ ) * ، آنگه حق تعالى بر سبيل انكار بر ايشان گفت : ما ايشان را نفرستاديم به نگاهبانى بر ايشان تا موكّل باشند .
* ( فَالْيَوْمَ ) * ، امروز ، يعنى روز قيامت . * ( الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ ) * ، به عوض آن ، مؤمنان از آن كافران بخندند .
* ( عَلَى الأَرائِكِ ) * ، بر سريرها قرار گيرند و اهل دوزخ در دوزخ باشند .
حق تعالى بفرمايد تا از دوزخ درى در بهشت گشايند . كافران چون بنگرند آن در بينند گشاده تاختن گيرند ، مىتازند و مىافتند و مىخيزند تا ( 3 ) به آن در رسند . چون برسند خواهند تا در بهشت شوند ، آن در بر ايشان ببندند و ايشان نوميد شوند .
مؤمنان از ايشان بخندند ، فذلك قوله : * ( فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا ) * الاية .
آنگه گفت : * ( هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ ما كانُوا يَفْعَلُونَ ) * ، صورت [ 86 - ر ] استفهام است و معنى تقرير ، گفت : جزا دادند كافران را به آنچه كردند ؟ و اين لفظ بر وضع لغت حمل كرد كه ثواب جزا باشد ، براى آن كه يثوب على مستحقّه ، أى يرجع ( 4 ) ، جز آن است كه [ د ] ( 5 ) ر شرع مخصوص شد به جزاى خير ، امّا به قرينهء كفّار لابد حمل بايد كردن بر عقاب .
هامش
( 1 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : فاكهين ، با توجّه به ضبط قرآن مجيد تصحيح شد .
( 2 ) . آج ، كا : محمّداند .
( 3 ) . كا : تاختن گيرند تا ، آد ، گا : افتادن و خيزان .
( 4 ) . اساس : رجع ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 5 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .