* ( الَّذِي خَلَقَكَ ) * ، آن خداى كه بيافريد تو را و تو را راست خلقت آفريد و تو را راست بداشت . قوله : * ( فَسَوَّاكَ ) * ، دو ( 1 ) معنى دارد : يكى آن كه تو را خلقى آفريد سوىّ تمام بىنقصانى ، و دگر تو را راست قامت آفريد و منبطح ( 2 ) نكرد بر شكل چهارپايان . قوله : * ( فَعَدَلَكَ ) * ، كوفيان به تخفيف « دال » خواندند : ( أى صرفك و امالك ) * ( فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ ) * ، تو را باز گردانيد به آن صورت كه او خواست از طول و قصر و حسن و قبح ، يكى را دراز آفريد و يكى را كوتاه و يكى را سپيد و يكى را سياه ، و يكى را زشت و يكى را نيكو به حسب مصلحت . و دگر قرّاء به تشديد خواندند ، يعنى قوّمك و جعلك معتدل الخلق ، تو را راست خلق كرد ، و اين ( 3 ) اختيار فرّاء و ابو عبيده [ 77 - ر ] و ابو حاتم است ، و مثله قوله : لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ( 4 ) .
مجاهد گفت : في أىّ شبه شاء ، در آن شبه و مانند كه خواست از عمّ و خال .
راوى خبر گويد كه رسول - عليه السلام - يك روز مرا گفت ( 5 ) : فرزندى آمده است ؟ گفتم : آرى يا رسول اللَّه ! گفت : با كه ماند ؟ گفتم : يا رسول اللَّه ! با كه ماند ، با مادر و پدر ماند . گفت : مگو كه نطفه چون در رحم قرار گيرد ، خداى هر شبهى كه ميان آن مرد و زن باشد تا به آدم جمع كند و او را بر آن شبه آفريند كه خواهد از ايشان ، نبينى كه خداى تعالى چه گفت : * ( فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ ) * ، يعنى فيما بينك و بين آدم . عكرمه و ابو صالح گفتند : * ( فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ ) * ، در هر صورت كه خواست تو را تركيب كرد . چون صورت آدمى خواست چنين آمدى ، اگر صورت دگر ( 6 ) خواستى بودى ( 7 ) ، براى آن كه به اختيار فاعلى مختار است نه به ايجاب موجبى كه خلاف آن روا نباشد . و قوله : « ما » رواست كه زيادت باشد ، و رواست كه ايهامى باشد ، كقولهم : لأمر ما جدع قصير انفه .
هامش
( 1 ) . كا ، آد ، گا : اين كلمه دو .
( 2 ) . آج : مسطَّح .
( 3 ) . آد قراءت .
( 4 ) . سورهء تين ( 95 ) آيهء 4 .
( 5 ) . آج و ديگر نسخه بدلها يا فلان تو را .
( 6 ) . كا ، آد ، گا : ديگر حيوانات .
( 7 ) . كا ، آد ، گا : خواستى چنين آمدى .