* ( وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ ) * ، و آنان كه كافران و فاسقان باشند ، جاى ايشان دوزخ باشد .
* ( يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ ) * ، ملازم باشند با دوزخ روز قيامت كه روز جزا بود .
* ( وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ ) * ، و ايشان از آن جا غايب نباشند . و آيت به اين قرينه مخصوص باشد به كافران براى آن كه كافر هم فاسق باشد ، هم از روى لغت و هم از روى شرع . امّا فاسق كافر نباشد به اتّفاق ، و پيش از اين به مواضع خود بيان كردهايم كه : فسّاق اهل صلات در دوزخ مؤبّد نباشند .
آنگه بر سبيل استعظام و استهوال گفت : * ( وَما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ ) * ( 1 ) ، پس چه دانى اى محمّد كه آن روز چه روز باشد ! و اين بر سبيل مبالغت گفت در باب تهديد ( 2 ) و تعظيم اين روز .
آنگه هم او بيان كرد ، گفت : * ( يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً ) * ، مكّيان [ 78 - ر ] و بصريان خواندند : « يوم » به رفع ردّا على قوله : * ( ما يَوْمُ الدِّينِ ) * ، و باقى قرّاء خواندند به نصب على تقدير فعل مضمر ، و التقّدير : أعني يوم لا تملك ، گفت : روزى باشد كه هيچ نفس مالك نباشد هيچ نفس را چيزى و ( 3 ) نتواند تا از او عذاب دفع كند تا ( 4 ) از او غناى كند ( 5 ) . و اصل « ملك » قدرت باشد - چنان كه بيان كردهايم . * ( وَالأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّه ) * ، و فرمان آن روز خداى را باشد براى آن كه همه فرمانها كه امروز [ به ] ( 6 ) ولات و حكّام كرده است ، فردا باطل شود و باز ستاند از ايشان و معزول كند ايشان را از آن و آن كه ( 7 ) گفت : * ( يَوْمَئِذٍ ) * ( 8 ) ، آن روز دليل نكند كه امروز او را فرمانى نباشد ، براى آن كه اين دليل الخطاب بود ، و آن درست نيست بنزديك محقّقان .
هامش
( 1 ) . آج و ديگر نسخه بدلها تو چه دانى كه روز جزا چه روزى باشد ، ثمّ ما ادريك ما يوم الدّين .
( 2 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : تهويل .
( 3 ) . آد ، گا : يعنى .
( 4 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : يا .
( 5 ) . كا ، آد ، گا : غنايى .
( 6 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 7 ) . كا ، آد ، گا : آنگه .
( 8 ) . آج : يومئذ گفت .