* ( وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّه رَبُّ الْعالَمِينَ ) * ، گفت : شما نخواهى ( 1 ) تا خداى نخواهد . بيان كرديم كه : مجبّران را به اين آيت تمسّكى نيست براى آن كه مشيّت هم از ما و هم از خداى تعالى متعلَّق نيست به چيزى ، لابدّ تعليق بايد كردن آن را به چيزى تا آيت معنى دار شود و كلام را فايده پديد آيد و اوليتر چيز كه تعليق كنند مشيّت را به او استقامت است كه مذكور است در آيت تا معنى آيت ملايم بود و متناقض نبود . و بر اين وجه معنى آن باشد كه : شما استقامت نخواهى ( 2 ) الَّا آنگه كه خداى خواهد . و اين با مذهب عدل راست است .
وجهى دگر آن است كه : و ما تشاؤن الإستقامة الَّا اذا شاء اللَّه تمكينهم ( 3 ) منها . و اگر بجز استقامت تعليق كنند روا باشد بر اين وجه و معنى آن باشد كه :
شما هيچ نخواهى ( 4 ) الَّا آنگه كه خداى خواهد كه تمكين كند شما را از آن فعل يا از فعل ارادت كه به آن مريد باشى ( 5 ) .
و وجهى دگر آن است كه : شما نخواهى ( 6 ) هيچ فعل از طاعات الَّا پس از آن كه خداى خواهد كه شما آن كنى ( 7 ) ، براى آن كه تا امر نكند به آن ما نكنيم ، و امر نكند الَّا آنگه كه مريد باشد . و اين وجهى است قريب . و اگر گويند : چرا تخصيص كردى ( 8 ) آيت را به طاعت ؟ گوييم [ 75 - ر ] : تخصيص به ادلَّهء عقل و آيات محكم كرديم ، و تخصيص به دليل روا باشد .
و روايت است كه رسول - عليه السلام - گفت :
شيبتني سورة هود و أخواتها
، گفت : سورهء هود و أخوات او مرا پير بكرد . و أخوات او « واقعه » است و « إذا الشمس كوّرت » .
هامش
( 6 - 4 - 2 - 1 ) . كا ، آد ، گا : نخواهيد .
( 3 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : تمكينكم .
( 5 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : باشيد .
( 7 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : كنيد .
( 8 ) . آج ، آد ، گا : كرديد ، كا : كرد .