عبد اللَّه عبّاس گفت : و سعيد جبير : « جمالات » رسنهاى كشتى باشد كه لايههاى ( 1 ) او يك بر ديگر افگنند تا به مانند ميان ( 2 ) مردى شود . و قوله : « صفر » أى على لون النّار ، براى آن كه لون آتش زرد باشد . و گفتند : صفر ، سياه باشد في بعض اللغات ( 3 ) .
تلك خيلي منه و تلك ركابي
هنّ صفر أولادها كالزبيب
و اين خلاف ظاهر است .
* ( وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ ، هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ ) * ، گفت : اين [ 45 - پ ] روزى ( 4 ) كه سخن نگويند ، يعنى سخنى نگويند كه ايشان را در آن غنايى و نفعى باشد تا متناقض نبود آن را كه گفت : يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها ( 5 ) ، بر اين وجه جمع توان كردن ( 6 ) اين هر دو آيت .
* ( وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ ) * ، زجّاج گفت : عطف است به ( 7 ) « و لا يؤذن » . فرّاء گفت : عطف است به ( 8 ) « لا يَنْطِقُونَ » ، و التقدير : لا ينطقون و لا يعتذرون . و بعضى دگر گفتند تقدير آن است كه : لا يؤذن لهم فى الإعتذار فكيف يعتذرون ، و اين وجوه براى آن مىبايد تا جواب نفى نباشد ، چه اگر جواب نفى بودى ، منصوب بايستى و « نون » نبايستى ، چنان كه : لا تأتينا فتحدّثنا ، و دستورى ندهند ايشان را در آن كه عذر خواهند .
* ( هذا يَوْمُ الْفَصْلِ ) * ، گفت : اين روز فصل حكم و قضاست كه ميان متحاكمان كارگزارند ، يعنى روز قيامت خداى تعالى ميان خصمان حكم كند على حقايق الامور بما لهم و عليهم ، نه چنان كه در دنيا حكم حاكم شرع بر ظاهر باشد ، از آن جا كه از باطن نداند . * ( جَمَعْناكُمْ وَالأَوَّلِينَ ) * ، جمع كنيم ميان
هامش
( 1 ) . كا ، آد ، گا : تويها .
( 2 ) . آد ، ميان بند .
( 3 ) . كا قال الشاعر .
( 4 ) . كا است .
( 5 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 111 .
( 6 ) . آج و ديگر نسخه بدلها ميان .
( 8 - 7 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : بر .