او را باشد ( 1 ) ، و نيز حمد و شكر او راست چه جمله نعمتها و منافع به امر اوست و هيچ نعمت نيست الَّا اصل آن نعمت از اوست و مضاف به اوست يا به خود يا به واسطهء ديگرى ، و او بر همه چيزى خبير قادر است و توانا .
* ( هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ ) * ، او آن خداست كه بيافريد شما را و اخراج كرد [ شما را ] ( 2 ) از عدم در وجود به تقديرى هر كدام نيكوتر . * ( فَمِنْكُمْ كافِرٌ ) * ، آنگه ابتداى كلامى ديگر ( 3 ) مستأنف [ كرد ] ( 4 ) گفت : از شما باشد كه مؤمن بود و باشد كه كافر بود . بيان كرد كه ايمان و كفر متعلَّق است به بنده ، چه حوالت به او كرد و اضافه به او كرد ، و اين آيت دليل است بر بطلان قول مجبّره كه گفتند : ايمان و كفر بنده به خداى است و مثال آيت قوله ( 5 ) : وَاللَّه خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي ( 6 ) ، حوالت خلق به خداى ( 7 ) و مشى ( 8 ) حوالت به ما ، همچنين در اين آيت خلق حوالت به خداى ( 9 ) و كفر و ايمان حوالت به ما . و ادلَّهء عقل بر اين معنى از آفتاب روشنتر است و آيات محكم به او ناطق . و قوله : فِطْرَتَ اللَّه الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها ( 10 ) ، و
قوله - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم : كلّ مولود يولد على الفطرة فابواه يهوّدانه و ينصّرانه و يمجّسانه ،
گفت : هر كودك كه زايد ( 11 ) بر فطرت و خلقت زايد ، و گفتند : بر فطرت اسلام زايد ، مادر و پدر او را جهود و ترسا و گبر بكنند . و رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - گفت كه خداى تعالى گفت :
خلقت عبادي كلَّهم
هامش
( 1 ) . آد و ديگر نسخه بدلها و له الحمد .
( 4 - 2 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 3 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : ندارد .
( 5 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : نظيره قوله .
( 6 ) . سورهء نور ( 24 ) آيهء 45 .
( 7 ) . آد : خلق را حوالت با خداى كرد .
( 8 ) . آد را .
( 9 ) . آد كرد .
( 10 ) . سورهء روم ( 30 ) آيهء 30 .
( 11 ) . اساس : زايند ، ديگر نسخه بدلها : ندارد ، با توجّه به قرينهء لفظى در عبارت تصحيح شد .