حروف [ 66 - پ ] جرّ . مفسّران خلاف كردند در آن كه مراد به اين « نجم » چيست . عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد به نجم ثريّاست و اين اسمى است علم ثريّا را با آن كه ( 1 ) لام تعريف در او است و لفظ واحد است . و ثريّا نام هفت ستاره است ، شش روشنتر و يكى تاريكتر ( 2 ) چنان كه مردمان روشنايى چشم بدان امتحان كنند ، و از آن جاست قول عرب : إذا طلع النجم عشاء ابتغى الرّاعي ( 3 ) كساء ، چون ثريّا نماز شام بر آيد شبانا ( 4 ) طلب گليم كنند ، يعنى زمستان باشد . و منه قول الشّاعر :
اذا شالت ( 5 ) الجوزاء و النجم طالع
فكلّ ( 6 ) مخاضات الفرات معابر
يعنى تابستان باشد و آب فرات كم باشد هر كجا خواهند عبور توان كرد ( 7 ) .
* ( إِذا هَوى ) * ، اى ( 8 ) سقط و غاب چون فرود [ شود ] ( 9 ) مجاهد گفت : مراد نجوم آسمان است آنگه كه فرود ( 10 ) شود ، لفظ ( 11 ) جنس و معنى جمع ، چنان كه شاعر گفت :
و بات يعدّ ( 12 ) النجم في مستحيرة
سريع بايدى الآكلين جمودها
و قال آخر :
فبات ( 13 ) يريه عرسه و بناته
و بتّ اراعى ( 14 ) النجم اين مخافقه
هامش
( 1 ) . آج : بانگ .
( 2 ) . همهء نسخهها : روشن و تاريك .
( 3 ) . آج ، آد ، گا ، كا : الرّعاء .
( 4 ) . شبانا / شبانان .
( 5 ) . آج ، كا : سالت .
( 6 ) . آج : و كلّ .
( 7 ) . آد ، گا : توانند كرد كا : توان كردن .
( 8 ) . كا اذا .
( 9 ) . اساس : ندارد ، از آج افزوده شد .
( 10 ) . همهء نسخهها : فرو .
( 11 ) . همه نسخهها است .
( 12 ) . اساس : و باتت يعد ، با توجه به ضبط بيت در طبرى ( 27 / 25 ) و لسان ( مادهء نجم ) تصحيح شد .
( 13 ) . آد ، كا ، گا : فبات .
( 14 ) . آد ، كا ، گا : اريح .