باشد بر حال ، على تقدير : الا موحيا او مرسلا رسولا . و باقى قرا ، او يرسل فيوحى ، بنصب فيهما . و عامل در او عطف است على موضع الى ( 1 ) وحيا . و التقدير : الا ان يوحى ، او يرسل رسولا [ چنان كه « ان » مع الفعل در تقدير مصدر باشد ، آن جا مصدر در جاى « ان » مع الفعل نهاد . و اين وجهى لطيف است ] ( 2 ) ، براى آن كه محال ( 3 ) است كه عطف باشد على قوله : يكلمه الله ، چه اگر چنين باشد ، تقديرش اين بود : و ما كان لبشر ان يكلمه الله ، او يرسل رسولا ، على معنى ( 4 ) او يرسله رسولا ، يا : او يرسل اليه رسولا . و هر دو باطل است براى آن كه از بشر هم رسول بوده است هم مرسل اليه و « او » ، اگر بر عطف حمل كنند ، بمنزلت آن باشد كه ارسال رسول را از اقسام كلام كرده باشد بر توسع و مجاز . و هذا من باب قولهم : عنانك ( 5 ) السيف [ 195 - پ ] كانه قال الا وحيا ، او ارسالا . [ و بر اين وجه شايد تا « با » تقدير كنند و نظم كلام چنين ( 6 ) : ] و ما كان لبشر ان يكلمه الله الا بالوحى او بارسال رسول ] ( 7 ) و شاهد ( 8 ) كه « او » به معنى « الا ان » باشد ، كقولهم : لالزمنك ، او تعطينى حقى ، يعنى ، الا ان تعطينى حقى . بر اين وجه ، ارسال ( 9 ) از اقسام كلام نباشد .
* ( فَيُوحِيَ ) * ، آن رسول وحى كند به او ، به معنى القا و اعلام . * ( بِإِذْنِه ) * ، به فرمان خداى . * ( ما يَشاءُ ) * ، آنچه خداى خواهد .
سدى گفت : معنى آيت آن است كه نباشد و نرسد هيچ آدمى را كه خداى با او سخن گويد الا از يكى از اين وجوه : اما به آن كه وحى باشد به طريق ( 10 ) الهام و خاطرى خفى ، يا اعلامى در خواب ، يا استماع ( 11 ) از كلامى خفى ، يا از پس حجابى كه محجوب باشد از همه خلقان الا از موحى ( 12 ) اليه چنان كه موسى را بود ، يا رسولى فرستد با آن كلام چنان وحى كند كه جبريل آورد . و « من » تعلق دارد به محذوفى ، و التقدير : او ( 13 ) يكلمه من وراء حجاب . * ( إِنَّه عَلِيٌّ حَكِيمٌ ) * ، كه خداى - جل جلاله -
هامش
( 1 ) . آج ، ما ، گا ، آد : الا .
( 2 ) . اساس ، آب و لا افتادگى دارد ، از آج افزوده شد .
( 3 ) . آج ، ما ، گا : و محال است .
( 4 ) . گا ، افزوده : انه .
( 5 ) . ما : عنايك ، گا ، آد : عتابك .
( 6 ) . گا ، آد ، افزوده : باشد كه .
( 7 ) . اساس ، آب و لا افتادگى دارد ، از آج افزوده شد .
( 8 ) . كذا در اساس و آب ، آج ، ما ، گا ، لا ، آد : شايد .
( 9 ) . لا ، افزوده : رسل .
( 10 ) . ما : وحى نظيرش .
( 11 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : اسماع .
( 12 ) . آج : يوحى .
( 13 ) . آج : آن .