بيفگند . و به ديگر روايت آمد كه اسماعيل را بر روى ( 1 ) فگند و كارد بر قفاى او نهاد چندان كه [ 77 - پ ] تيز ناى كارد مىخواست تا بر او مالد ، كارد مىبرگرديد ( 2 ) . او از آن تعجّب فرو ماند ، ندا آمد : * ( قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا ) * .
و ذلك قوله : * ( فَلَمَّا أَسْلَما ) * ، و چون هر دو ، يعنى پدر و پسر تن بدادند و فرمان خداى را گردن نهادند ، ابراهيم فرزند را تسليم كرد و اسماعيل جان را ( 3 ) . * ( وَتَلَّه لِلْجَبِينِ ) * ، اى كبّه لوجهه ، و او را بر روى افگند .
* ( وَنادَيْناه ) * ، بعضى اهل معانى گفت ( 4 ) : و ناديناه ، « واو » زيادت است ، و التّقدير :
ناديناه ، تا جواب « لمّا » باشد . و مثله قوله ( 5 ) : فَلَمَّا ذَهَبُوا بِه وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوه فِي غَيابَتِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنا ( 6 ) . . . ، التّقدير : أوحينا . و قال امرؤ القيس ( 7 ) :
فلمّا أجزنا ساحة الحىّ و انتحى ( 8 ) و التّقدير : انتحى ( 9 ) . فرّا گفت عرب « واو » را اقحام كنند در جواب « لمّا » و « حتّى » و « إذا » نبينى كه گفت : . . . حَتَّى إِذا جاؤُها ( 10 ) فُتِحَتْ ( 11 ) ، و روا بود كه جواب « لمّا » محذوف باشد از كلام ، و تقدير آن كه : فلمّا اسلما و تلَّه للجبين و ناديناه ان يا ابراهيم قد صدّقت الرؤيا . سرّ بذلك او شكر للَّه ، و ما أشبه ذلك ، گفت : چون حال به اين جاى رسيد و ما ندا كرديم ابراهيم را كه [ اى ابراهيم ! خواب راست كردى ، شادمانه شد و شكر خداى بگزارد ( 12 ) ، آنگه گفت : ] ( 13 ) * ( إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ) * ، ما چنين پاداشت دهيم نيكوكاران را .
هامش
( 1 ) - آج ، لب : به روى .
( 2 ) - آج ، لب : بر مىگرديد .
( 3 ) - لب : اسماعيل را .
( 4 ) - دا ، آج ، لب : گفتند .
( 5 ) - در اساس و آب دوبار تكرار شده است .
( 6 ) - سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 15 .
( 7 ) - دا ، افزوده : شعر .
( 8 ) - آج ، لب : ابتحى .
( 9 ) - دا ، آج ، لب ، افزوده : قال الشاعر ، شعر :حتّى اذا قملت بطونكم
و رأيتم ابناءكم شبّواو قلبتم ظهرا لمجنّ لنا
انّ اللَّئيم العاجز الخبّالمعنى : قلبتم ، بى « واو » تا جواب « اذا » باشد .
( 10 ) - اساس ، آب ، آج ، لب : ما جاؤها ، با توجّه به قرآن مجيد تصحيح شد .
( 11 ) - سورهء زمر ( 39 ) آيهء 71 ، دا ، آج ، لب ، افزوده ، و بعده : و فتحت .
( 12 ) - آج ، لب : بگذارد .
( 13 ) - اساس و آب افتادگى دارد ، از دا ، افزوده شد .