همچنين گويند : التقى الاعميان و تلاقى الضّريران . و اگر لقاء ، رؤيت بودى اين مناقضه نبودى ؟ و قال تعالى : مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ ( 1 ) . و رؤيت بر رويها ( 2 ) نيست ، چه به رويها ( 3 ) يكديگر ( 4 ) نبينند . و در آيت ، التقاء به معنى مماسّه و مخالطت است ، يعنى به يكدگر رسيدند .
دگر آن كه اتّفاق مفسّران است كه : آيت در حقّ كافران مشرك آمد ( 5 ) ، ايشان به اثبات صانع نگروند ( 6 ) ، فضل بر آن كه اثبات يا نفى رؤيت كردند . دگر آن كه اين طعن بر مثبتان ( 7 ) رؤيت متوجّهتر است از آن كه بر نفات رؤيت ، براى آن كه خداى تعالى حكايت كرد از ايشان كه ايشان رؤيت بر خداى تعالى روا داشتند ، و گفتند :
* ( أَوْ نَرى رَبَّنا ) * ، و اين مخالفت نافيان رؤيت باشد و موافقت مثبتان رؤيت .
آنگه گفت : * ( يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ ) * ، آن روز كه ايشان فريشتگان را ببينند ( 8 ) خبر داد كه از اين دو اقتراح ايشان فرداى قيامت يكى خواهد بودن و آن رؤيت فريشتگان است ، اگر خداى مرئى بودى بگفتى كه ايشان فريشتگان را ببينند ، و گروهى ديگر خداى را . * ( لا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ ) * ، آن روز بشارتى و مژدهاى نبود كافران را . * ( وَيَقُولُونَ ) * ، و گويند اين كافران را : * ( حِجْراً مَحْجُوراً ) * ، اى حراما محرّما .
قتاده گفت : اين از قول فريشتگان بود ، * ( وَيَقُولُونَ ) * ، و يعنى فريشتگان گويند :
بشارت بر شما حرام ( 9 ) محرّم است . و مجاهد و ابن جريج گفتند ( 10 ) : آن قول كافران است ، و معنى آن است كه : عوذا معوذا من العذاب ، ما پناه مىجوييم از عذاب ( 11 ) .
بعضى دگر گفتند : اين كلمتى است كه عرب گويند عند آن كه ايشان را شدّتى و مكروهى پيش آيد ، گويند : * ( حِجْراً مَحْجُوراً ) * ، اى نرى ضيقا ( 12 ) مضيّقا . و روا بود كه كافران عند آن كه به ضرورت بدانند كه مرجع ايشان با دوزخ و عذاب است ،
هامش
( 1 ) . سورهء رحمن ( 55 ) آيهء 19 .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : دريا روا .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : درياها .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها را .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها كه .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : ايشان اثبات صانع نكردند .
( 7 ) . آج ، لب ، آل زدند .
( 8 ) . مش : مىبينند .
( 9 ) . آط : حرامى .
( 10 ) . اساس : گفت ، به قياس با نسخهء آط ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 11 ) . مش خداى تعالى .
( 12 ) . آج ، لب ، آل و .