گفت : * ( الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ ) * ، آن آبگينه پندارى ستارهاى است درفشان ( 1 ) ، اين قول عبد اللَّه عبّاس است و ابن جريج و ابىّ كعب . و گفتند : مؤمن از بركت اين نور در ميان چهار خصلت است : ان اعطى شكر ، و ان ابتلى صبر ، و ان حكم عدل ، و ان قال صدق ، اگر نيز بدهند ( 2 ) شكر گويد ، و اگرش ابتلا كنند صبر كند ، و اگر حكم كند عدل كند ، و اگر گويد راست گويد . كعب الاحبار گفت : مشكات محمّد است - عليه السّلام - و مصباح دل اوست ( 3 ) ، نور نور علم و معرفت است در دل او .
و قرّاء خلاف كردند در « درّى » . ابن كثير و نافع و ابن عامر و حفص عن عاصم خواندند به كسر « دال » و به تشديد « يا » ( 4 ) على وجه النّسبة الى الدّر . و ابو عمرو و كسائى به كسر « دال » خواندند و به همزه . و حمزه و عاصم در روايت ابو بكر به ضمّ « دال » و همز ( 5 ) خواندند . آن كه « درّى » خواند به كسر « دال » و همز ( 6 ) ، گفت : هو فعيل من الدّرء و هو الدّفع ( 7 ) ، و براى آن كوكب را درّى خواند كه سريع الانقباض ( 8 ) باشد . و گفتند ( 9 ) : لأنّها تندفع فى المجىء و الذّهاب . و آن كه به ضمّ « دال » [ خواند ] ( 10 ) نسبت ( 11 ) كرد او را با درّ در ضياء و روشنايى و حسن و صفاى لون . و قراءت آن كه به ضمّ « دال » خواند با همز ، ضعيف است براى آن كه در كلام عرب فعّيل [ نيامده است ] ( 12 ) به ضمّ « فا » و تشديد العين ، قال سيبويه و الفرّاء : ابو عبيده گفت اين را وجهى توان گفت ( 13 ) ، و آن آن است كه اين « درّوء » على فعّول ( 14 ) ، مثل سبّوح و قدّوس . آنگه ( 15 ) تتابع ضمّات مستثقل ( 16 ) آمد ايشان را ، « فا » را مكسور كردند ، كما قالوا : عتيّا و هو فعول من عتوت ( 17 ) .
هامش
( 1 ) . آل : در افشان .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : اگر بدهندش .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها و .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها بى همزه .
( 6 - 5 ) . همهء نسخه بدلها : همزه .
( 7 ) . اساس : دفع ، با توجّه به آج تصحيح شد .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : الانقضاض .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : گفتهاند .
( 12 - 10 ) . اساس ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 11 ) . اساس : تشبه ، به قياس با نسخهء آط ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آز : گفتن .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها : على وزن فعول بوده باشد .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها به .
( 16 ) . اساس و اغلب نسخه بدلها : مستقبل ، با توجّه به چاپ شعرانى ( 8 / 220 ) و فحواى عبارت تصحيح شد .
( 17 ) . همهء نسخه بدلها : عتو .