* ( وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا ) * ، « تلك » ، اشارت [ است به شهرهاى هلاك شده و ع ] ( 1 ) ذاب رسيده ، گفت : و آن شهرهاست كه ما آن را هلاك كرديم چون ظلم و بيدادى كردند و كفر آوردند به ما و بر [ خود و بر ديگران ظلم كردند ] ( 2 ) ، * ( وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ ) * ، و كرديم اهلاك ايشان را موعد و وقت وعدهاى . و « مهلك » ، اين جا مصدر است ، امّا فى غير [ هذا الموضع . مفعل را سه ] ( 3 ) معنى باشد : مصدر و مفعول و موضع ، و هر بنايى را كه از مزيد بر ( 4 ) ثلاثى بود . قال اللَّه تعالى : رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ [ صِدْقٍ . . . ( 5 ) ، و قال ] ( 6 ) اللَّه تعالى : هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ ( 7 ) ، اى موضع اغتسال .
عاصم به روايت ابو بكر خواند : لمهلكهم ، به فتح « ميم » و [ « لام » ، و به روايت حفص به فتح ] ( 8 ) « ميم » و كسر « لام » . و باقى قرّاء به ضمّ « ميم » و فتح « لام » . آن كه « ميم » و « لام » مفتوح خواند ، گفت : و مصدر است من هلك يهلك هلا [ كا و مهل ] ( 9 ) كا ، مثل : طلع [ يطلع ] ( 10 ) مطلعا . و روا بود كه مصدر اهلك باشد چه بيشتر مفعل كه آيد در مزيد ثلاثى آيد ، نحو : اكرمته [ اكرا ] ( 11 ) ما و مكرما ، اى جعلنا لإهلاكهم موعدا ، و اين اوليتر است به قرينهء * ( أَهْلَكْناهُمْ ) * در آيت . و آن كس كه « لام » مكسور خواند ، [ گفت ] ( 12 ) : وقت هلاك باشد يا جاى هلاك ، مثل المشرق و المغرب . و سيبويه گفت ، عرب گويد : رأيت النّاقة على مضرب [ ها و منت ] ( 13 ) جها به كسر ، اى وقت ضرابها و نتاجها ، و : انّ فى الألف [ درهم ] ( 14 ) لمضربا بالفتح ، اى ضربا . و هر فعلى كه بر فعل يفعل با [ شد مصد ] ( 15 ) ر از او به فتح بود و موضع به كسر ، و نيز وقت به كسر ، نحو : ضربه ضربا و مضربا ، و المضرب الموضع . و هر فعلى كه بر فعل يفع [ ل بود به ضمّ « عين » مضا ] ( 16 ) رع نحو : يدخل و يخرج ، موضع و مصدر از او به فتح بود ، كالمدخل و المخرج ، الَّا آنچه شاذّ باشد ، كالم [ سجد من سجد يسجد ] ( 17 ) و ربّما كه از فعل يفعل مصدر به كسر آيد ، كالمرجع ، قال اللَّه تعالى :
هامش
( 13 - 11 - 9 - 8 - 6 - 3 - 2 - 1 ) . اساس : افتادگى دارد ، از قم افزوده شد .
( 4 ) . ديگر نسخهها : ندارد .
( 5 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 10 .
( 7 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 42 .
( 12 - 10 ) . اساس و قم : ندارد ، از آط افزوده شد .
( 14 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : ندارد ، به قرينهء منابع و مآخذ مربوط ، افزوده شد .
( 17 - 16 - 15 ) . اساس : ندارد ، از قم ، افزوده شد .