او پيغامبران را نصرت و ظفر و دولت دادن بر كافران بود . * ( إِنَّ اللَّه عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ ) * ، كه خداى تعالى عزيز است ، ظلم به او راه نبرد ( 1 ) و خداوند انتقام و كينه كشيدن است از ظالمان .
* ( يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ ) * ، گفتند : عامل در « يوم » انتقام است ، اى ينتقم من الظَّلمة يوم . حق تعالى گفت : من انتقام كشم از ظالمان روزى كه زمين را بدل كنند بجز اين زمين [ 71 - ر ] ، يعنى روز قيامت .
و در تبديل زمين خلاف كردند ، بعضى گفتند : صورت اين زمين بگردانند با صورتى و شكلى ديگر ، و مرجع اين قول با اختلاف تأليف ( 2 ) بود . عبد اللَّه عبّاس و عبد اللَّه مسعود و انس مالك و مجاهد گفتند : زمين را بدل كنند به زمينى از سيم سپيد كه بر او گناه نكرده باشند . و روايت كردهاند از امير المؤمنين على - عليه السّلام - كه او گفت : زمين را سيم گرداند خداى تعالى و آسمان را زر ( 3 ) . سعيد جبير و محمّد بن كعب گفتند : زمين را بدل كنند به زمينى چون قرص سپيد تا مؤمن » از زير پاى خود مىگيرد ( 5 ) آن ( 6 ) نان و مىخورد ، و اين از آن جاست كه سهل بن سعد گفت كه رسول - عليه السّلام - گفت :
يحشر النّاس يوم القيامة على ارض بيضاء عفراء ( 7 ) كقرصة النّقىّ ليس فيها معلم لاحد .
روايتى ديگر از عبد اللَّه مسعود آن است كه زمين قيامت از آتش باشد و اهل قيامت از آن جا مىنگرند و غرفات بهشت مىبينند و حوريان ( 8 ) را مىبينند ، و مردم از گرماى آن آتش چنان شوند كه عرق لگام بر دهن ايشان كند .
عبد اللَّه عبّاس گفت : زمين همان باشد ( 9 ) آكا [ م ] ( 10 ) و جبال ( 11 ) بلندى ( 12 ) و كوههاى او بدل كنند ، چنان كه شاعر گفت :
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل ، ظلم را به او راه نبود .
( 2 ) . آب ، آز ، مش : تأويل .
( 3 ) . آب ، مش سپيد .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : مؤمنان .
( 5 ) . آب ، آج ، آل ، آز ، لب ، مش : مىگيرند .
( 6 ) . آو : از .
( 7 ) . آو ، آج ، آل ، لب ، مش : غرّاء ، آز ، اغرّ .
( 8 ) . قم ، آب ، آز : حوران .
( 9 ) . مش كه .
( 10 ) . با توجه به قم افزوده شد ، آو ، آب ، آز ، مش آجام ، آج ، آل : آهام .
( 11 ) . كذا در اساس و قم ، آو ، بم ، آب ، آز ، ديگر نسخهها و .
( 12 ) . آز ، مش : بلند .