پيش اينان بودند نيز مكر كردند و هيچ اثر نكرد و هيچ غنا نكرد با مكر خداى كه مكر همه خداى راست .
در « مكر خداى » چند قول گفتند : يكى آن كه ، مراد به مكر ، عذاب است كه از عذاب او بهرى آن است كه صورت مكر دارد ، چنان كه چند جاى بيان كرديم . و گفتند : اسباب مكر خواست ، چه مكر همهء ماكران به اسباب او ميسّر شود [ 58 - ر ] از اقدار و تمكين و تخليت و مانند اين . و گفتند : مراد جزاى مكر است ، چنان كه در دگر جا شرح داده شده است . * ( يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ ) * ، او داند آنچه هر نفسى كند ، و مورد او ( 1 ) مورد وعيد است . * ( وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ ) * ، و بدانند كافران كه عاقبت سراى كه را خواهد بودن .
ابن كثير و ابو عمرو و نافع خواندند : الكافر ، على لفظ الواحد ، و باقى قرّاء على لفظ الجمع كفّار خواندند .
ابو على گفت : قوله : * ( سَيَعْلَمُ ) * ، از آن بابست كه تعدّى كند به دو مفعول به دلالت آن كه از پس او جملهء استفهامى مىآيد ، و تقدير آن است كه : و سيعلم الكافر انّ عقبى الدّار لايّهما ، او ( 2 ) لاىّ الفريقين تكون . و آن كه « الكافر » خواند ، گفت : « لام » جنس است و جنس مشتمل بود بر واحد و جمع . پس در معنى فرق نيست ميان هر دو قراءت .
* ( وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا ) * ، حق تعالى در اين آيت انكار كرد بر كافرانى كه منكر بودند نبوّت رسول را - صلوات اللَّه عليه و على آله - گفت مىگويند كافران كه : تو پيغامبر نهاى . تو جواب ده و بگو : * ( كَفى بِاللَّه شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ ) * ، بس است خداى گواه ميان من و شما و آن كس كه علم كتاب بنزديك اوست .
بعضى مفسّران گفتند : عبد اللَّه سلام است ، و بيشتر مفسّران از قدما و محدّثان و اهل اخبار و اسناد و روايات از موافقان و مخالفان بر آنند كه امير المؤمنين على است .
عبد اللَّه بن عطا گفت كه ، از باقر - عليه السّلام - پرسيدم كه : و من عنده علم الكتاب ، كيست آن كه علم كتاب بنزديك اوست ؟ گفت : علىّ بن ابى طالب ،
هامش
( 1 ) . آو ، بم ، آب ، بم ، آج ، لب : آيت .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : اى .