وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاه فَقَدَرَ عَلَيْه رِزْقَه ( 1 ) . . . اى ، ضيّق ( 2 ) . * ( وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا ) * ، و ايشان به زندگانى دنيا شادمانهاند .
مجاهد گفت : مراد مشركان مكّهاند . * ( وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ ) * ، و حيات دنيا در جنب آخرت نيست الَّا متاعى كه به او تمتّع كنند و بر برگيرند . ابن سابط گفت : يعنى به مقدار كفى از خرما كه مردم به مزد شبان دهند ( 3 ) يا قدرى آرد .
كلبى گفت : مانند متاعى خسيس است كه آن را قدرى و قيمتى و بقايى نبود ، چون كاسهاى و سكرهاى و قدحى و آنچه به اين ماند .
* ( وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * ، آنگه حكايت آن كرد كه كافران مكّه گفتند : * ( لَوْ لا أُنْزِلَ ) * ، اى هلا ( 4 ) انزل ، چرا فرو نفرستد بر او آيتى و دلالتى و علامتى كه دليل صدق او كند در اين دعوى كه مىكند ؟
مفسّران گفتند : مرا به آيت ، عبد اللَّه بن ابى اميّه است و اصحابش . و لو لا ، اين جا كلمت تحضيض است . * ( قُلْ إِنَّ اللَّه يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ ) * ، بگو كه خداى تعالى اضلال كند آن را كه خواهد به تمكين و تخليت يا به خذلان بر وجه عقوبت يا به حكم و تسميه يا به معنى اهلاك ، نحو قوله : وَيُضِلُّ اللَّه الظَّالِمِينَ ( 5 ) . . . ، يا به معنى وجدان ، چنان كه اضلّ بعيره ( 6 ) . و اين وجوه به استقصا برفته است و آنچه لايق است اين جا خذلان است بر سبيل عقوبت و امّا تخليت بينه و بين نفسه . * ( وَيَهْدِي إِلَيْه مَنْ أَنابَ ) * [ 52 - ر ] ، و هدايت كند به خويشتن ، يعنى به ثواب خود آنان را كه ايشان ( 7 ) انابت كنند و با خداى شوند و با درگاه او . و مراد به هدايت اين جا لطف است .
* ( الَّذِينَ آمَنُوا ) * ، محلّ او نصب است براى آن كه بدل است از من ، فى قوله : * ( وَيَهْدِي إِلَيْه مَنْ أَنابَ ) * ، و از صفت ايشان آن است كه ايمان دارند . * ( وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ ) * ، و دلهاى ايشان بيارامد به ذكر خداى . آنگه گفت : * ( أَلا [ بِذِكْرِ اللَّه ] ) * ( 8 ) به ذكر خداى و نام خداى دلها بيارامد . عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد سوگند است كه آن
هامش
( 1 ) . سورهء فجر ( 89 ) آيهء 16 .
( 2 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب : يضيق .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : دهد .
( 4 ) . مل : هذا .
( 5 ) . سورهء ابراهيم ( 14 ) آيهء 28 .
( 6 ) . اساس و همهء نسخه بدلها : بغيره ، با توجّه به چاپ شعرانى و معنى عبارت تصحيح شد .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل را .
( 8 ) . اساس : ندارد ، با توجه به نسخه بدلها ، افزوده شد .