گسترد تا به دهنش رسد ، و نرسد . در معنى او خلاف كردند [ 48 - ر ] ، امير المؤمنين على گفت و عطا : يعنى مثال او چنان باشد كه مرد تشنه بر كنار چاه نشسته ، دست به چاه فرو مىكند به آب نرسد و هيچ سود ندارد او را و هيچ غنا نكند ، همچونين ( 1 ) مرد بت پرست گمان برد كه او را در عبادت اصنام سودى خواهد بودن ، و سودش هم چندان بود كه اين كس را كه وصف كرد .
مجاهد گفت : يعنى عابد اصنام چنان باشد كه آن كس كه او آب را به دست به خويشتن خواند به اشارت تا به دهنش رسد ، و نرسد ، چه ( 2 ) آب به دعوت او اجابت نكند او را و پيش او نيايد .
علىّ بن ابى طلحه ( 3 ) گفت از عبد اللَّه عبّاس كه او گفت : اين مثل مشرك است كه با خداى انباز گيرد ، او را مثل زد به مردى تشنه كه او بر كنار آب بنشيند خيال خود در آب مىبيند چندان كه خواهد كه او را به دست گيرد نتواند .
عطيّه گفت از عبد اللَّه عبّاس : مثل اين اصنام كه مشركان مىپرستند در عدم نفع و قلَّت خير به عابدان خود ، با تشنهاى مانند كه دست او در آب باشد و او از تشنگى بر هلاك مشرف بود و آب به دهن او نرسد ، دست او در آب ، او را سود ندارد .
ضحّاك گفت هم از عبد اللَّه عبّاس كه : مثال او چون كسى باشد كه تشنه دست در ميان آب نهد كفّها گسترده ( 4 ) ، آب به دهن او نرسد الَّا كه دست چنان كند كه آب در او بايستد و آنگه آب بر گيرد و غرف كند آنگه به دهن رساند و باز خورد تا سود دارد او را ، و الَّا مادام تا كفّ او مبسوط باشد ، سود ندارد او را ، همچونين ( 5 ) اند اصنام در آن كه نفع و ضرّ نتوانند .
و اهل معانى گفتند : معنى آن است كه : چون كسى باشد كه خواهد كه آب در قبض گيرد ، آب در دست او بنايستد . و اين مثلى است عرب را معروف : فلان كالقابض على الماء اذا طلب امرا مستحيلا . و گفتهاند امير المؤمنين على - عليه السّلام - به اين بيت تمسّك ( 6 ) كردى :
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : همچنين .
( 2 ) . بم ، آب ، آز ، آج ، لب آن .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : على بن طلحه .
( 4 ) . قم : بگسترده .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : همچنين .
( 6 ) . قم ، آو ، بم ، تمثّل ، آب ، مل ، آج ، آز ، لب : تمثيل .