فريشتگان شب و روز باشند كه چون فريشتگان روز بشوند ، از آن شب بيايند و چون فريشتگان شب بروند ، فريشتگان ( 1 ) روز بيايند به عقب يكديگر ، براى آن معقّبات ( 2 ) خواند ايشان را . و تعقيب ، چيزى به عقب ديگر آوردن باشد ، و منه التّعقيب فى الصّلاة ، و براى آن به لفظ تأنيث گفت كه ، معقّبات جمع معقّبه باشد و معقّبه جمع معقّب ، پس اين لفظ جمع جمع است و گفتند : اين مبالغت در جمع باشد ، كرجالات و بيوتات . * ( مِنْ بَيْنِ يَدَيْه ) * ، از پيش او ، و ضمير ، راجع است با هر يكى از مستخفى ( 3 ) به شب و سارب به روز ، * ( وَمِنْ خَلْفِه ) * ، و از پس او ، * ( يَحْفَظُونَه مِنْ أَمْرِ اللَّه ) * ، او را نگاه مىدارند به فرمان خداى . گفتند : « من » به معنى « با » است ، و كوفيان گفتند : عرب حروف صفات بعضى به جاى بعضى بنهد ، منها قوله تعالى :
وَ لأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ ( 4 ) . . . ، اى على جذوعها ، و قوله : عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّه ( 5 ) . . . ، اى منها ، و اين قول بنزديك بصريان درست نيست ، ايشان گفتند :
« من » تعلَّق به معقّبات دارد ، يعنى اين تعقيب از فرمان خداى مىكنند لا من قبل انفسهم ، و قولى دگر گفتند كه : « من » به فعلى محذوف تعلَّق دارد ، كانّه قال :
معقّبات صادرات من امر اللَّه .
در خبر مىآيد كه خداى را تعالى فريشتگاناند موكّل به حفظ ما ، تا شياطين از جسمهاى ما همچنان باز مىرانند كه يكى از ما مگس از انگبين براند [ 45 - ر ] .
عبد اللَّه عبّاس گفت : اين فريشتگان بنده را از آفات و عاهات نگاه مىدارند ، چون قضاى خدا در آيد ، رهاش كنند و با قضا بس نباشند . و بعضى دگر گفتند : مراد فريشتگاناند كه اعمال ما نگاه مىدارند ، و ايشان كراما كاتبين ( 6 ) اند .
و در خبر است كه يكى از جملهء بزرگان صحابه از رسول - عليه السّلام - پرسيد كه بر ما چند فريشته موكّلاند ؟ گفت : دو فريشته ، يكى بر چپ و يكى بر راست . و آن كه بر راست است امير است بر آن كه بر چپ است . چون بنده حسنتى بكند ، آن فريشتهء دست راست يكى را ده بنويسد و چون سيّئتى بكند ، فريشتهء دست چپ
هامش
( 1 ) . قم : آن ، آو ، بم ، آب ، آج ، لب : از آن .
( 2 ) . همهء نسخهها بجز قم و مل : متعاقب .
( 3 ) . قم : مستحف .
( 4 ) . سورهء طه ( 20 ) ، آيهء 71 .
( 5 ) . سورهء انسان ( 76 ) آيهء 6 .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : كرام الكاتبين .