و كار است ، يعنى شأن و كار چنين آمد كه هر كس كه او متّقى باشد و از معاصى بپرخيزد ( 1 ) و واجبات بگزارد و صبر كند از محارم ، * ( فَإِنَّ اللَّه لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ ) * ، خداى تعالى رنج نكوكاران ضايع نكند و مزد ايشان بدهد . اگر گويند نه چون جزاء شرط جمله آيد ، لابد بايد كه در او ضميرى باشد عايد با جمله شرطى ؟ گوييم : لابد بايد امّا به لفظ و امّا به معنى . و اين جا اگر چه در لفظ نيست ، در معنى هست ، و معنى آن است كه : * ( إِنَّه مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ ) * ، فانّه محسن و اللَّه * ( لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ ) * ، او ، * ( إِنَّه مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّه لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ ) * ، لأنّه محسن .
ايشان چون اين حال ديدند و اين شنيدند ، از دست در افتادند و گفتند : * ( تَاللَّه لَقَدْ آثَرَكَ اللَّه عَلَيْنا ) * ، به خداى كه خداى تو را برگزيد بر ما به انواع خصال خير از ( 2 ) علم و عقل و فضل و حلم و حسن و ملك . * ( وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ ) * ، و ما مخطى و خطا كننده بودهايم ، « ان » مخفّفه است ( 3 ) از ثقيله ( 4 ) ، و اين « لام » ملازم باشد با خبر او . و تقدير آن است كه : و انّا كنّا خاطئين . و كوفيان گفتند : « ان » ، به معنى « ما » ينفى است و « لام » به معنى الَّا ، و تقدير آن است كه : و ما كنّا الَّا خاطئين ، يقال : خطأ ، يخطأ ، خطأ و خطأ ، و أخطأ ، يخطئ ، اخطاء به معنى ( 5 ) و بعضى اهل لغت فرق كردند ، گفتند : اخطأ ، اذا لم يتعمّد ، و خطىء ، اذا تعمّد ، قال الشّاعر :
و انّ مهاجرين تكنّفاه
غداتئذ لقد خطئا و خابا ( 6 )
و عبد اللَّه عبّاس را گفتند ، چرا گفتند ايشان : * ( وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ ) * ، و ايشان آن به قصد كردند ؟ گفت : اخطاؤا الحقّ و ان تعمّدوا ، اگر چه فعل به قصد كردند ، از حق تخطَّى و تجاوز كردند ، و هر كس او گناهى كند ره صواب و صلاح خطا كرده باشد .
يوسف - عليه السّلام - حلم كار بست و گفت : * ( لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ ) * ، امروز بر شما سرزنش نيست و آن گناه با روى شما نمىآرم من . و « تثريب » ، سرزنش و ملامت باشد و اين لغت اهل حجاز است ، و از اين جاست قول رسول - عليه السّلام :
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : بپرهيزد .
( 2 ) . قم : و .
( 3 ) . قم : مخفّف است .
( 4 ) . آج ، لب : مثقّله .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : بمعنى واحدا .
( 6 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها ، بجز آج : خانا ، به قياس نسخهء آج تصحيح شد .